vahdat tabatabaee 2

این نشست که از سوی انجمن علمی ادیان و مذاهب با همکاری گروه علمی ادیان و مذاهب و معاونت آموزش مجتمع عالی امام خمینی (ره) در تاریخ 1/10/95 در سالن صدر این مجتمع برگزار شد، استاد دکتر قاسم جوادی (مدیر گروه علمی ادیان و مذاهب) و استاد دکتر سید لطف‌الله جلالی (معاون آموزشی گروه ادیان و مذاهب) به تبیین اندیشههای تقریبی علامه طباطبایی (ره) پرداختند. خلاصه بیانات این دو استاد را به ترتیب سخنرانی ایشان در اینجا قرار میدهم.

خلاصه بیانات استاد جلالی:
1- شخصیت و موقعیت علمی علامه به عنوان احیاگر معارف قرآنی، پرچم‌دار و مدافع مکتب شیعه، صاحب سیر و سلوک عرفانی ویژه و.... بر کسی پوشیده نیست.
2- درحالی‌که شخصیت‌های تقریبی امثال شرف‌الدین، محمدحسین کاشف الغطاء، علامه فضل‌الله، سید موسی صدر و... در عرصه اجتماعی واردشده موضوع تقریب را در این عرصه نیز در کنار تولید اندیشه دنبال میکردند. اما علامه طباطبایی در عرصه اجتماعی کمتر ورود پیداکرده و بیشتر به مباحث علمی پرداخته است. البته این بدین معنا نیست که علامه رویکرد تقریبی نداشته باشد. بلکه وحدت و تقریب در نزد ایشان اهمیت دارد، اما در کل دعب ایشان بر این است که در عرصههای اجتماعی کمتر ورود پیدا کرده است و در این مورد خاص نیز به هر دلیلی، عملا وارد این عرصه نشده است.
3- استاد جلالی، ضمن اینکه وحدت را از دیدگاه علامه به معنی تقریب گفتمانی و طرح و تحلیل عقاید به صورت آزادانه دانست، مدعی شد علامه در آثار خویش باب و مبحث ویژه و مستقل تحت عنوان وحدت یا تقریب مذاهب اسلامی نگشوده است. اما میتوان از میان مطالب و رویکردهای علمی ایشان، رویکرد وحدت و تقریب را اصتیاد کرد. ایشان موارد ذیل را از جمله این موارد برشمرد:
* توجه ویژه علامه به ریشه اختلافات مسلمین. مثل توجه به حدیث افتراق و نقش منافقین در زمان پیامبر (ص) و بعد از ایشان در ایجاد تفرقه و...
* تشابه فکری و نزدیکی با برخی اهل سنت در نظریههای علمی. از باب نمونه دیدگاه علامه با اشاعره در نظریه خلق اعمال و اینکه اعمال از جهت وجودی مخلوق خدا و حسن است، نزدیک است.
* بی‌اعتنایی نکردن به اندیشهها و مبانی مذاهب اسلامی و ورود و توجه علامه به تمام موارد که اهل سنت واردشده‌اند و بحث کردهاند.
* تبیین برخی از مبانی مکتب شیعه به شکلی که به تقریب مساعدت میکند مثل تبیین ایشان از عدم تحریف قرآن و اینکه امامت را از اصول مذهب دانسته نه اصول دین چون ائمه (ع) با کسانیکه امامت را قبول نداشتند، مانند مسلمان رفتار میکردند.1
* نهایتاً، استاد جلالی به برخی موارد جزئی از تصریحات علامه به تقریب و ضرورت وحدت اشاره کرد. مهمترین و صریح‌ترین آنها، منشوری است که در آثار علامه آمده و استاد جلالی بدان اشاره کرد. ما عین این منشور را برای استفاده خوانندگان عزیز اینجا میگذارم. علامه، در پاسخ به سؤالی مبنی بر اهمیت و ضرورت تقریب مینویسد:
(اتحاد یا تقریب اسلامی به طوری که منجر به فراموشی معارف دینی و متروک شدن دستورات مذهبی نباشد و مزایای دینی در بر داشته باشد، تردیدی در رجحان آن از نظر عقل و منطق نیست. متأسفانه نیروی که مسلمانان صدر اول با پیروی از تعلیمات قرآن به دست آورده و در پرتوی آن در کمتر از یک قرن فرمانروایی قسمت اعظم معموره را به دست آوردند، بر اثر اختلاف کلمه و رها ساختن فکر اجتماعی به کلی منحل شد. و سروت واقعی و موجودیت حقیقی‌شان به تاراج رفت. البته عوامل جدایى تا میتوانستند این دو طایفه بزرگ اسلامى را از هم جدا نمودند. ولى باید همواره متذكر این حقیقت بود كه اختلاف دو طایف در پاره‏اى از فروع بوده، در اصول دین باهم اختلافى ندارند، و حتی در فروع ضرورى دین مانند: نماز، روزه، حج، جهاد و غیر آن‌ها، در قرآن‏ و كعبه متفق‌اند و همگی قرآن و کعبه را یکی میدانند. روى همین اصل بود که شیعیان صدر اول ، هرگز از صف اكثریت كنار نرفته، و در پیشرفت امور عامه اسلامى، با عموم مسلمین هرگونه تشریك مساعى و بذل نصح مى‏نمودند و هم اکنون نیز بر عموم مسلمین لازم است كه اتفاق خود را در اصول آیین مقدس اسلام در نظر گرفته، و از همه فشارها و ناراحتیها که در این مدت از عوامل خارجى كشیده‏اند به خود آمده، تفرقه علمى را كنار گذاشته، در یك صف قرار گیرند، و قبل از آن‏كه دیگران این مسئله را به عنوان یك حقیقت تاریخى كشف كرده، در کتب تاریخ درج كنند، خود مسلمین این حقیقت را عملاً تثبیت نمایند. خوشبختانه دنیای اسلام نیز كم‏كم به این حقیقت دارد پی می‌برد و تعلیل فکر تقریب بین مذاهب اسلامی از طرف مراجع شیعه به همین منظور بود. و شیخ‏ بزرگوار الازهر، نیز این حقیقت را با كمال صراحت لهجه بیان نموده و اتفاق كامل دینى شیعه و سنّى را به همه جهانیان اعلام نمود. و شیعه باید سپاس‏گزار این مرد بزرگوار بوده و از عمل بى‏آلایش وى تقدیر نماید. چنانکه در سؤال اشاره‌شده، این امر منافاتی با بحث علمی-تاریخی در مسایل اعتقادی ندارد و باید هم مناقشه علمی شیعه و سنی در سطح عالی همواره ادامه یابد تا تاریکیها روشن و حقایق بر همه منکشف گردد و این امر ربطی به تعصب ورزی و حمله و نشر اکاذیب ندارد.) 2
این عبارت علامه به خوبی میرساند که تقریب نزد ایشان نه به معنای دست بر داشتن از اصول بلکه بدین معناست که در عین اینکه در اصول و فروعات ضروری باهم متفق هستیم، باید در فروعات غیرضروری بحث و روشنگری ادامه یابد.

خلاصه بیانات استاد جوادی:
1- استاد جوادی در ابتدا ضمن اینکه فاصله گرفتن مسلمانان از آموزههای اصلی دین و برخورد گزینشی با آن در تعامل با یکدیگر را مورد انتقاد قرارداد، به اهمیت وحدت و تعامل احسن از نظر قرآن اشاره کرد که قرآن با اهل کتاب، مشرکین و منافقین تعامل احسن و نگاه تقریبی را توصیه میکند چه رسد میان خود مسلمانان. ایشان آیات ذیل را مورد استناد قرارداد:
* سوره مائده آیه 2 (...ولایجرِمنَّکُم شَنئانُ قومٍ اَن صدُّوکم عنِ المسجِدِالحرامِ اَن تَعتَدوا و تَعاوَنوا علَی البِرِّ والتَّقوا...) در این آیه با اینکه مشرکین مانع ورود مسلمانان به مسجدالحرام شدند، قرآن از تعدی و تجاوز به آنها نهی میکند.
* سوره ممتحنه آیه 8 (لا ینهَکُمُ اللهُ عَنِ الَّذینَ لَم یقَاتِلوکُم فِی الّدین وَ لَم یخرِجُوکُم مِن دیارِکُم اَن تَبَرُّهُم وَ تُقسِطوا اِلَیهِم...) در این آیه نیز با تمام کسانی که مسلمانان با آنها سر جنگ ندارند، توصیه به بر و رفتار نیک و عادلانه میکند.
* سوره نساء آیه 90 (...فَاِنِ اعتَزَلوکُم فَلَم یقاتِلوکُم وَ اَلقَو اِلَیکُم السَّلَمَ فَما جَعَلَ الله لَکُم عَلَیهِم سَبیلاّ) در این آیه حق هرگونه برخورد ناشایسته از سوی مسلمانان با کسانی که راه صلح و بی‌طرفی را در پیش‌گرفته‌اند، نفی گردیده است.
* سوره عنکبوت آیه 46 (وَلا تُجادِلوا اهلَ الکتابِ اِلّا بِالّتی هِی اَحسَنُ..) این آیه، به تعامل حسن با اهل کتاب اکتفا نکرده است بلکه تنها به تعامل احسن و بهترین رفتار توصیه و سفارش میکند.
* سوره احزاب آیه 24 (... وَ یعَذِّبَ المُنافِقینَ اِن شاءَ اَو یتُوبَ عَلَیهِم..) با وجود اینکه قرآن در برابر منافقین لحن تند و برخورد شدید دارد، اما در این آیه سخن از گذشت منافقین مطرح است.
* سوره طه آیه 94 (قالَ يَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِی وَ لا بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِی إِسْرائِیلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی) در این آیه حضرت هارون عذر عدم نهی بنی‌اسرائیل از گوساله‌پرستی را، احتمال اختلاف میان گوساله پرستان(= شرک یا کفر) و مؤمنان بیان میکند. استاد جوادی، در تبیین آیه و ضرورت وحدت از دیدگاه علامه، به تفسیر المیزان ذیل این آیه اشاره کرد که طبق فرمایش علامه اهمیت وحدت چنان است که حضرت موسی نیز عذر حضرت هارون را میپذیرد و برای او دعا میکند.
(و قوله: «إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِی إِسْرائِیلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی» تعلیل لمحذوف یدل علیه اللفظ و محصله لو كنت مانعتهم عن عبادة العجل و قاومتهم بالغة ما بلغت لم یطعنی إلا بعض القوم و أدى ذلك إلى تفرقهم فرقتین: مؤمن مطیع، و مشرك عاص، و كان فی ذلك إفساد حال القوم بتبدیل اتحادهم و اتفاقهم الظاهر تفرقا و اختلافا و ربما انجر إلى قتال و قد كنت أمرتنی بالإصلاح إذ قلت لی: «أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ» فخشیت أن تقول حین رجعت و شاهدت ما فیه القوم من التفرق و التحزب: فرقت بین بنی إسرائیل و لم ترقب قولی. هذا ما اعتذر به هارون و قد عذره موسى و دعا له و لنفسه كما فی سورة الأعراف بقوله: «رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِأَخِی وَ أَدْخِلْنا فِی رَحْمَتِكَ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ» الأعراف: 151.)3

2- دیدگاه خاص علامه در مورد وحدت:
استاد جوادی در ادامه، به دیدگاه ویژه علامه در مورد وحدت اشاره کرد و مدعی شد که دیدگاه علامه بسیار ارزشمند است و در حد اطلاع ایشان، هیچیک از طرفداران تقریب، به این مسئله اشاره نکرده است. نظریهای که به باور ایشان، بر اساس آن باید نگاه و نگرش ما در حوزههای مختلف فقهی، سیاسی، کلامی و... تغییر یابد. ایشان در تبیین این دیدگاه، به ضرورت نگاه اجتماعی در مسائل دینی از نظر علامه اشاره کرد و گفت: بر اساس دیدگاه علامه، قرآن و سنت در مورد هر موضوعی سخن میگوید، در کنار بُعد فردی، یک بُعد اجتماعی نیز دارد و مسلمین موظف هستند، هر جا و در مورد هر موضوعی دیدگاه قرآن و سنت را بیان میکنند و در ارتباط با آنها نظریه میدهند، به بعد اجتماعی آن توجه نمایند و این بُعد را حتماً حفظ نمایند. ایشان، مدعی شد، در عین اینکه به باور علامه طباطبایی، توافق دو فرد از نظر فکری محال است، اما از نظر اجتماعی باید فکر اجتماعی کرده به هر قیمتی از بروز اختلاف جلوگیری نمایند. استاد جوادی، سخنان خویش را با استناد به متن کتابهای علامه بیان فرمود. بنده نیز عین عبارت برخی از مستندات ایشان را در اینجا قرار میدهم.
((چنانکه سابقاً اشاره کردیم، درعین‌حال که شیعه نسبت به برخی از سیرت‌ها و روش‌های اکثریت انتقاد و اعتراض داشت و تلاش فراوان در اصلاح این‌گونه مفاسد مینمود، پس از قرنها، وقتی که تا اندازهای از نعمت امنیت و استقلال برخوردار شد، به واسطه ریشههای عمیقی که این روشها و سیرتها در اجتماع اسلامی دوانیده و در میان عامه عادات و طبیعت ثانیه شده بود، موفقیت نیافتند، که این ریشهها را از بن زده و سیرت اسلامی پاک اولی را به جای خود بر گردانند. و یکی از مهمترین آنها، فکر اجتماعی بود که قرآن شریف دستور اکید به وجود آوردن و نگهداشتن آن داده و نبی اکرم (ص) در دعوت و توصیه به آن هیچ فرو گذاری نمیکرد.
مسلمین موظف بودند که در هر نظریهای که با کتاب و سنت به نحوی تماس داشته باشد، فکر اجتماعی کرده، و به واسطهی هر گونه تماس ممکن، از بروز اختلاف نظر _به هر قیمتی باشد_ جلوگیری نمایند. ولی با رحلت پیغمبر اکرم (ص) و بروز اختلافات، این رویه متروک شد و اختلاف نظر در همهی شئون اسلامی، حتی در فرهنگ پیش آمد و هر کسی راه جدا گانهای اتخاذ نموده و خود را قهراً به زندگانی فردی آشنا میساختند... همه اختلافات مذاقى و مذهبى، در میان شیعه جوانه‏هایى است كه از ریشه اختلافات و اختلال نظم دینى، در صدر اسلام روییده است و همه به یك اصل برمى‏گردند: و آن به زمین خوردن دستورى از دستورات‏ قرآن‏ مى‏باشد، كه به موجب آن مسلمین موظف بودند كه تفكر اجتماعى نموده، و وحدت كلمه را در فكر و اعتقاد حفظ نمایند.)4
استاد، مستنداتی نیز از صفحه 101 منبع مزبور و مقاله ولایت و رهبری علامه در کتاب معنویت تشیع و جلد 5 صفحه 283 المیزان در مورد اهمیت و ضرورت تفکر اجتماعی و وحدت اسلامی ذکر فرود.

------------------------------------
1 در مورد اینکه امامت را از اصول مذهب میداند نه اصول دین، نک: رخشاد، محمد حسین. در محضر علامه طباطبایی.
2 طباطبایى، محمدحسین، بررسی های اسلامی ج2 صفحه 55-60 شبیه همین گفتار علامه را نیز نک: طباطبایی محمد حسین، شیعه: مجموعه مذاكرات با پرفسور هانرى كربن (خسروشاهى)، 1جلد، بوستان كتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم) - ایران - قم، چاپ: 2، 1387 ه.ش. ص74
3 طباطبایى، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، 20جلد، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات - لبنان - بیروت، چاپ: 2، 1390 ه.ق.
4 طباطبایى، محمدحسین، شیعه: همون ص71-72

 

vahdat tabatabaee

vahdat tabatabaee 1

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

گزارشی از مراسم تجلیل از استاد قاسم جوادی مراسم پاسداشت تلاش‌های فراوان جناب...
این مقاله در شماره 4 نیستان ادیان و مذاهب به چاپ رسیده است. سيد مرتضي حسيني...
گزارش کتاب فرزند هرات ارج نامه نجیب مایل هروی  (به کوشش: علی اوجبی) سید جمال...
گزارش نشست علمی (بازشناسی آثار و اهمیت فعالیت های پژوهشی نجیب مایل هروی) اشاره در...
این نشست علمی که از سوی انجمن علمی ادیان و مذاهب با همکاری گروه علمی ادیان ومذاهب...
بزرگداشت شيخ نمر باقر النمر با همکاري انجمن اديان و مذاهب و انجمن هاي موسسه زبان...
 اين نشست كه از سوي گروه اديان و مذاهب مجتمع آموزش عالي امام خميني( و با همكاري...
برگزاری مراسم محرم در اندونزی، در شهر پاریامان نزدیك شهر پادانگ ، پایتخت استان...
 شناسنامه موسوعه الموسوعة الفقهيه، وزارت اوقاف و شئون اسلامي‌كويت، چاپ پنجم،...
در اين مقاله مراسم عاشورا و شهادت امام حسين عليه السلام در حماسه‌هاي مالايي‌هاي...
گزارشی از فعالیت‌های اسماعیلیه پس از طالبان در افغانستان     جغرافیای انسانی...
دومین کرسی آزاد اندیشی تحت عنوان (وضعیت مطالعات اسلامی – شیعی در آلمان) با سخنرانی...
  در نشست علمی ­ای که روز سه شنبه 4/12/94 از سوی انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه، در...
عنوان نشست: «جایگاه عاشورا و منابع عاشورایی در مذهب زیدیه»عاشورا،...
  در تمام اديان الهي دستور العمال هاي بندگي و عبادت خداوند، كه به آنها احكام يا...