شناسنامه موسوعه

الموسوعة الفقهيه، وزارت اوقاف و شئون اسلامي‌كويت، چاپ پنجم، 2004م.، در 45جلد رحلي، داراي بيش از 18000صفحه و بيش از 1000مدخل.

 معرفي و گزارشي از موسوعه

به اهتمام وزارت اوقاف و شئون اسلامي كويت در طي سال‌هاي 1966ـ 1980م. يعني طي چهارده سال كار مداوم و پر هزينه، دائرة‌المعارف فقه چهار مذهب مالكي، حنفي، شافعي و حنبلي با نظارت مستقيم وزارت اوقاف و در دو مرحله انجام گرفت. مرحله نهايي و اساسي آن با نظارت و همكاري هشت نفر از مديران ارشد اداره اوقاف، تعدادي از خبرگان فقه و تعدادي از قضات در طي سال‌هاي 1977ـ1980م صورت گرفته است. اين عمل به دستور مستقيم وزير وقت اوقاف كويت و با حكم رسمي دولت در مورخه 11ربيع‌الأول1397 موافق 1/3/1977 صورت گرفت كه در شعبان سال 1400هجري قمري پايان پذيرفت.

      متأسفانه از اسامي مؤلفان و ويراستاران و همين طور از مدت زمان دقيق كار و تعداد همكاران و ديگر امور مربوط به اين موسوعه اطلاع در خور توجهي در موسوعه انعكاس داده نشده است.

  لازم به ذكر است كه در سال گذشته ميلادي نسخه الكترونيكي اين موسوعه نيز به جهان اسلام عرضه شده است.

   اين موسوعه كامل‌ترين و جامع‌ترين موسوعه فقهي مذاهب اهل‌سنت در حال حاضر مي‌باشد كه در ادامه، تكميل و تصحيح كارهاي گذشته‌اي چون موسوعه فقهي سوريه و موسوعه فقهي مصر انجام گرفته است. اين تلاش در طي چند مرحله توسط اداره اوقاف كويت انجام شده است. اولين كار آنها معجم فقهي مستخلص از «المغني» اثر ابن قدامه حنبلي (متوفي 620 هـ) بود كه شامل پنجاه مبحث مي‌شد و به گفته و اعتراف مؤلفان از نظر كميت و كيفيت متفاوت از «الموسوعة المغني» بوده است. اين كار در طول پنج سال انجام شده است و سه بار بعد از آن از سوي وزارت اوقاف كويت با انجام ملاحظات و اصلاحات لازم تجديد چاپ شده است. بعد از به بار نشستن زحمات و تلاش‌ها در تأليف موسوعه فقه حنبلي و تكميل و انتشار آن،‌ اداره اوقاف كويت در راستاي نياز و درخواست جامعه اسلامي،‌ دو سال ديگر به صورت مستمر، در پي تأليف و جمع‌آوري اقتراحات و دراسات موسوعه‌اي جديد و جامع و خالي از هر گونه نقص بودند كه در سال1977 با حكم حكومتي وزير اوقاف و انجام سه سال فعاليت مستمر و پر هزينه ديگر، موسوعه حاضر تأليف و تكميل شد. در سال1980 اولين نسخه آن چاپ و منتشر شد كه مورد استقبال و تأييد اكثر مراكز علمي و فقهي جهان اسلام قرار گرفت، به طوري كه در طي سال‌هاي بعد بارها و بارها چاپ و منتشر شده است.

   موسوعه فقهي مذكور در راستاي فقه چهار مذهب اساسي اهل‌سنت يعني: مالكي، شافعي، حنبلي و حنفي شكل گرفته است و علما و فقها هر چهار مذهب از نظر اعتبار و صحت آن را تأييد كرده‌اند.

   اين موسوعه علاوه بر اينكه همه فهم، ساده و روان مي‌باشد از بار علمي و اعتباري بالا در مجامع علمي و دانشگاهي نيز برخوردار است و با دوري از تفصيل بيش از حدّ، جامعيت در خور توجه داشته و مرجع و مأخذي سودمند و مطمئن براي تمامي طبقات اجتماعي ـ با هر گونه بار علمي ـ مي‌باشد.

   از ابتكارات به كار رفته در اين موسوعه ارسال و واگذاري هر قسمت از مدخل‌ها به فقهاء مشهور و متبحر مربوط به همان مذهب در سر تا سر نقاط مختلف دنياي اسلام، براي تصحيح و بازنگري و تأييد و در بعضي موارد تأليف است كه به نوبه خود بسيار ارزشمند است كه البته هزينه زيادي نيز داشته است. اين نحوه كار، به اين موسوعه از لحاظ ديدگاه و تعداد مؤلّفان جامعيت و فراگيري ويژه بخشيده است كه در كم‌تر دائرة‌المعارف و موسوعه‌اي مي‌توان سراغ داشت.

    

انگيزه و هدف تأليف

   به گفته دست اندركاران اين موسوعه، چند امر مهم آنها را به اين كار پر زحمت و فوق‌العاده هزينه‌بر، تشويق و ترغيب كرده است:

    عمل به يك امر واجب شرعي و كفايي، در پي درخواست و نياز جهان معاصر به اين چنين موسوعه‌اي، نگاهداري و حفاظت از فقه و حريم آن و جلوگيري از فراموشي و زوال آن، احتياج روز افزون جامعه اسلامي با توجه به مشكلات دنياي مدرن و زايش مسائل مستحدثه و جديد در بستر آن، مصون و محفوظ نگاه داشتن امت اسلامي از انحرافات و تشويشات فكري و تشريعي با اطلاع رساني به مسائل مورد نياز، دسترسي آسان و سريع به احكام براي پيروان هر چهار مذهب آن هم به شيوه‌اي واضح و همه فهم و معتبر.

   اين امور اداره اوقاف و شئون اسلامي كويت را بر آن داشت تا چنين امر مهمي را كه قبل از آن اداره اوقاف دو كشور سوريه و مصر از عهده آن برنيامده بودند بر عهده گرفته و به جهان اسلام عرضه كند. و اگر با ديده انصاف به آن نظر شود به طور يقين بايد به آنها آفرين گفت زيرا كه كاري كم نقص و بي عيب انجام داده‌اند.

   

   آن‌چه كه سعي شده در موسوعه وارد نشود

   آنچه كه سعي شده در موسوعه وارد نشود و تا جايي كه ممكن بوده از آن اجتناب شود از سه امر مهم و اساسي كه در ذيل مي‌آيد تشكيل شده است، كه به طور واقع هم، موسوعه از اين امور خالي است و گامي بزرگ در راستاي اعتبار خود و ايجاد فقهي بين چهار مذهب برداشته است. اين امور عبارتند از:

   1.  مناقشات و بحث‌هاي فقهي ـ جدلي بين مذاهب، كه كتاب‌هايي خاص و مفصل را در نزد چهار فرقه به خود اختصاص داده است.

   2.  ترجيحات و تلقّيات شخصي فقهاء و علماء، كه سعي موسوعه بر آن بوده كه در مواطن خلاف ترجيح و اتجاه به سو و سمتي باشد كه موافق و نزديك به رأي و نظر جمهور بوده باشد.

   3.  تقنينات بخش سومي است كه سعي بر آن بوده كه از ورود آنها به موسوعه جلوگيري شود، اما اين امر باعث نشده كه از اشاره به بعضي از اصطلاحات قانوني كه مشهورند و بيان آنها فايده دارد و باعث مي‌شود كه مصطلحات فقهي كه در لفظ با‌ آنها موافق‌اند را از معاني قانوني و عرفي تمييز بدهيم، اصلاً اشاره نشود.

   

   

ملحقات

   ملحقات از بخش‌هاي قابل توجه در موسوعه فقهي است،‌ و شامل چهار بخش مي‌شود كه عبارتند از:

    1. تراجم اعلام و فقهاء: ترجمه فقهاء كه از آراء و نظرات فقهي ايشان در مداخل موجود هر مجلد استفاده شده است به صورت موجز و خلاصه بيان شده است و در مواردي كه بين فقهاء در شهرت يا نسبت موافقت باشد با اشاره به مشهور ترين تأليفات و جايگاه و ديدگاه‌هاي خاص فقهي وي، ايشان معرفي شده‌اند. اين تراجم در پايان هر مجلد به ترتيب حروف الفايي آمده است.

   2.  اصول الفقه و توابعه: به مصطلحات اصولي، كتاب‌ها و مراجع و قواعد كلي و اشباه و نظاير و فروق اصولي به صورت مختصر در ذيل همان بحث و حكم فقهي مربوط اشاره شده است.

   3.  مسائل مستحدثه: در بخشي در مداخل موجود در ذيل عنوان «مواطن حكم» به آنها پرداخته شده و به نظر فقهاء هر چهار مذهب اشاره شده است، كه به نوع خود كاري نو و در خور توجه و ستايش است. مثل مسائل جديد فقهي ـ سياسي، اقتصادي، طبيعي، طبي و غيره.

   4.  غريب لغت الفقه: در اين ملحق لغات و اصطلاحاتي كه در اعصار گذشته مصطلح و مستعمل بوده است امّا حالا نيست، تبيين و توضيح داده شده است. مشتركات لغوي نيز با مقايسه و تعريف، تمييز و توضيح داده شده است. در قسمت تعريف لغوي اصطلاحات خاص فقهي چون صحيح، مختار هم توضيح و تبيين شده است.

   در بخش لغت پردازي و لغت شناسي در موسوعه موجود چند عمليات مهم انجام شده است كه ذكر آنها خالي از لطف نيست:

   1.  استخراج مصطلحات فقهي از كتب فقهي متعدد در مذاهب اربعه فقه.

   2.  استخراج مصطلحات مرتبت و هم معني و مترادف.

   3.  استخراج و تمييز مصطلحات اصلي، امروزي، دالي و تخطيط و تحديد آنها و حذف اصطلاحات خارجي.

   4.  ترتيب الفبايي بخشيدن به مصطلحات.

   

   ويژگي‌هاي موسوعه

    در اين موسوعه چند ويژگي خاص و عالي رعايت و لحاظ شده است كه ذكر نكردن آنها به دور از انصاف مي‌نمايد.

   1. در مسائل به رأي و نظر اكثر و اجماع فقهاء هر مذهب توجه شده است،‌ و به بياني ديگر بايد گفت كه موسوعه حاضر تحت تأثير هيچ شخصيت خاصي با هر عنوان و سمتي قرار ندارد كه خود امتيازي باري آن به شمار مي‌آيد.

   2.  در استخراج احكام به كتب اصلي و مرجع هر مذهب توجه شده و تا حدّ ممكن احكام از آنها استخراج شده است و سعي شده كه احكام مستخرجه مورد قبول و تأييد اكثر فقهاي آن مذهب باشد.

   3.  در صورت نياز به كتب غير فقهي و مورد نياز چون تفسير، احكام القرآن، كتب شرح السنه،‌ احاديث الاحكام و كتب لغت به منابع معروف و معتبر مراجعه شده است.

   4.  به اكثر منابع فقهي موجود حتي به صورت ميكروفيلم هم توجه شده به طوري كه مي‌توان ادّعا كرد مأخذ و منبع فقهي معتبري وجود ندارد مگر اينكه مورد مطالعه و استفاده قرار گرفته باشد كه اين كار شمول و جامعيتي خاص به موسوعه بخشيده است.

   5.  وجوه استنباط احكام از قرآن و سنت، قياس و اجماع و باقي مصادر و همچنين تذكر و توضيح ادله به صورت مختصر و كافي در موسوعه ذكر شده است و اين ادله در عقب هر حكم آمده است،‌ كه اين كار اعتبار علمي بس بالايي به موسوعه بخشيده است.

   6.  از نظر احاديث مورد استدلال در احكام، روايات مورد بازنگري و بررسي مجدد از نظر سندي و صحت قرار گرفته‌اند و در بعضي موارد احاديث اصح و محكم‌تر جايگزين احاديث مورد استناد سند اصلي شده است.

   7.  اسلوب يكسان و شيوه آسان و منطقي كه در چينش مطالب وجود دارد، امتيازي ديگر براي اين موسوعه است.

   8.  در بيان احكام از ابراز هر گونه تعصبي خودداري شده است تا جايي كه انسان گمان مي‌برد تمام موسوعه را يك انسان بي‌طرف نسبت به چهار مذهب نوشته است.

   

   روش مدخل نگاري در موسوعه

   1.  مرحله تصنيف مصطلحات: در اين مرحله كه ابتدايي ترين مرحله مدخل نگاري است ابتدا به توضيح و تبيين و تعريف لغوي سپس به بررسي اصطلاحات فقهي مربوط و در مرحله پاياني اين بخش به بررسي الفاظ مرتبط و مترادف با آن عنوان پرداخته شده است.

   در مرحله لغت شناسي و بررسي لغوي مقصود فقهاء از الفاظ و اصطلاحات و وجوه تمييز آنها از يكديگر و دليل قرار گرفتن آنها در ابواب مختلف بررسي و تبيين شده است. در اين مرحله سه دسته اصطلاحات مورد بررسي و توجه قرار مي‌گيرد:

   الف) مصطلحات اصلي: كه منظور از آنها موضع غالبي و مشترك بين فقهاء در آن مصطلح مي‌باشد.

   ب) مصطلحات فرعي: مصطلحاتي كه در نگاه اوليه اجمال دارند و به واسطه تعريف لغوي و شرعي وارد شده‌اند،‌ در قسمت مورد بررسي قرار گرفته از يكديگر تمييز داده مي‌شوند.

   ج) مصطلحات دالي يا دلالت كننده: اصطلاحاتي كه گهگاهي بدل از الفاظ اصيل و فرعي مي‌آيند مثل مترادفات و مشتقات و در موسوعه اكتفا به ارجاع آن به مدخل لفظ اصلي شده است.

   2.  مرحله بيان حكم و عرض اتجاهات: در اين مرحله علاوه بر بيان حكم اجمالي از نظر چهار مذهب، ادله اصولي حاكم بر حكم، شواهد قرآن و سنت بر آن، نيز بيان شده است.

   3.  مرحله پاياني در موسوعه مواطن بحث نام دارد: كه در اين مرحله مسائل مستحدثه مورد بررسي قرار مي‌گيرد و احكام مربوط به آنها ذكر مي‌شود و ضمن آن مواضعي كه حكم در آن جاري و ساري است، را براي خواننده و مراجعه كننده مشخص و تعريف مي‌نمايد.

   اين سه مرحله‌اي بود كه موسوعه طبق آن به موضوع و مدخل‌ها پرداخته بود. اين مراحل سيري منظم و عقلاني دارند و با تعداد مراجعه‌اي محدود خواننده، سير حركت و شيوه پرداختن موسوعه به مسائل را درمي‌يابد كه اين مطلب هم خود امتيازي براي موسوعه به حساب مي‌آيد.

 

   1.  مناقشات و بحث‌هاي فقهي ـ جدلي بين مذاهب، كه كتاب‌هايي خاص و مفصل را در نزد چهار فرقه به خود اختصاص داده است.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

گزارشی از مراسم تجلیل از استاد قاسم جوادی مراسم پاسداشت تلاش‌های فراوان جناب...
این مقاله در شماره 4 نیستان ادیان و مذاهب به چاپ رسیده است. سيد مرتضي حسيني...
گزارش کتاب فرزند هرات ارج نامه نجیب مایل هروی  (به کوشش: علی اوجبی) سید جمال...
گزارش نشست علمی (بازشناسی آثار و اهمیت فعالیت های پژوهشی نجیب مایل هروی) اشاره در...
این نشست علمی که از سوی انجمن علمی ادیان و مذاهب با همکاری گروه علمی ادیان ومذاهب...
بزرگداشت شيخ نمر باقر النمر با همکاري انجمن اديان و مذاهب و انجمن هاي موسسه زبان...
 اين نشست كه از سوي گروه اديان و مذاهب مجتمع آموزش عالي امام خميني( و با همكاري...
این نشست که از سوی انجمن علمی ادیان و مذاهب با همکاری گروه علمی ادیان و مذاهب و...
برگزاری مراسم محرم در اندونزی، در شهر پاریامان نزدیك شهر پادانگ ، پایتخت استان...
در اين مقاله مراسم عاشورا و شهادت امام حسين عليه السلام در حماسه‌هاي مالايي‌هاي...
گزارشی از فعالیت‌های اسماعیلیه پس از طالبان در افغانستان     جغرافیای انسانی...
دومین کرسی آزاد اندیشی تحت عنوان (وضعیت مطالعات اسلامی – شیعی در آلمان) با سخنرانی...
  در نشست علمی ­ای که روز سه شنبه 4/12/94 از سوی انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه، در...
عنوان نشست: «جایگاه عاشورا و منابع عاشورایی در مذهب زیدیه»عاشورا،...
  در تمام اديان الهي دستور العمال هاي بندگي و عبادت خداوند، كه به آنها احكام يا...