در اين مقاله مراسم عاشورا و شهادت امام حسين عليه السلام در حماسه‌هاي مالايي‌هاي اندونزي و تاثير ادبيات اسلامي فارسي بر نگارش آن‌ها بررسي مي‌شود و تاکيد آن بر حماسه‌ی امام حسين عليه السلام در واقعه‌ی کربلا مي‌باشد. تلاش خواهم کرد که توضيح دهم چگونه اين حماسه‌ها مورد احترام مردم قرار گرفته، نقش مهمي در انتشار اسلام و فرهنگ آن در مجمع الجزاير اندونزي و تقويت روحيه‌ی مبارزه با استعمار در کل کشور داشته است.

در آن‌جا سه حماسه‌ی اسلامي و فارسي وجود دارد که در زماني بسيار نزديک بر جامعه‌ی مسلمانان مالايي_اندونزي عرضه شد. 

حکايات ، قصه‌ی «اميرحمزه» در کتاب «امير حمزه»، حکايات «اسکندر ذوالقرنين» در کتاب حکايت نظامي گنجوي، «اسکندر نامه»، و حکايات «محمد‌علي حنفيه» در متوني که به همان اسم ناميده شده و به داستان امام حسن و حسين مرتبط مي‌شود.

قسمتي از آن‌ها اسطوره‌اي و خيالي است اما بخشي به شکل نمايش‌نامه‌ی تاريخي می‌باشد. شرح و وصف قصه‌ی این دو امام از قسمت‌هاي تاريخي آن به شمار مي‌رود ولي قصه‌ی محمد‌علي حنفيه که انتقام برادرانش، امام حسن و حسين، را مي‌گيرد و سپاه يزيد را شکست مي‌دهد، هيچ واقعيتي ندارد. اين حماسه‌هاي مالايي مجمع الجزاير اندونزي بسيار معروف هستند و از 15 قرن پیش به عنوان ادبيات مردمي، در ميان آن‌ها جاي داشته است. در ادبيات مالايي_ اندونزي دو اثر قديمي و بسيار مشهور وجود داشت که جايگاه ويژه‌اي در ميان مردم داشت.

نسخه‌ی اول، حکايات امام حسين عليه السلام 

نسخه‌ی اول مربوط به «حکايات امام حسين عليه السلام» و قسمت دوم مربوط به حکايات «محمد‌علي حنفيه» است. در حالي‌که نسخه‌ی دوم از جايگاه مردمي بیش‌تری در ادبيات جاوا، مادورا، مالايو، برخوردار بود و نسخه‌ی اول در ميان مردم (آچه) ارزش بیش‌تری داشت.

در قرن 17م، نسخه‌ی اول آن متن در آچه با عنوان حکايت‌هاي «سيدنا حسين» نوشته شده بود. البته در اين متن، مقاطعي از درگيري بين محمد‌علي حنفيه و يزيد حذف نشده بود. (زیرا بعدها آن مقاطع حذف شدند.) 

نسخه‌ی دوم، حکايات محمد حنفيه

در مناطق ديگر مانند غرب جاوه، ادبيات سوندايي وجود دارد و در جزيره‌ی مادورا، ادبيات مادوري. حماسه‌ها به همين منوال شکل گرفت و در آن‌ها بر قساوت و شرارت يزيد تأکيد شده بود. نسخه‌هاي سوندي عبارت بود از «واواچان يزيد» که به معناي قصه يزيد است، مربوط به منطقه‌ی مادورا عبارت بود از «چاره‌تانا يزيد چالاکا» که به معني قصه‌ی يزيد ملعون مشهور بود. 

نسخه‌ی «کابا محمد‌علي حنفيه» از نمونه‌هاي مردمي ادبيات «مينانکاباو» به شمار مي‌رفت که همانند «کاباها» و داستان‌هاي ديگر بود.

در گذشته، خواندن حماسه‌ها بیش‌تر به صورت مجالسی دايره شکل، به ویژه، در روز عاشورا به صورت ویژه برگزار مي‌شد. يکي از آثار مشهور ادبيات جاوه‌ای«صراط علي انگاپيا"حنفيه" متني يزيد» به معناي علي انگاپيا يزيد را کشت، مي‌باشد. انگيزه‌‌هاي برگزاري حماسه خواني مختلف، تابع فرهنگ‌هايي بود که حماسه‌ها از طريق زبان آن‌ها منتقل شده بود.

داستان محمد‌بن علي حنفيه برگرفته از اسطوره‌اي متعلق به پيروان کيسانيه است. آنان معتقدند که امامت يا رهبري الهي بعد از محمد‌بن علي حنفيه به پايان رسيده است. 

شايد اين مسأله به دست بسياري از مسلماناني که در طول حمله‌ی مغول، در اواخر قرن 13 و ابتداي قرن 14، به سمت هند و مجمع الجزاير مالايو مهاجرت کرده يا به عنوان پناه‌جو فرار کردند، بوده باشد و بيشتر مهاجرين از طوايف مختلف شيعي مانند کيسانيه و زيديه بودند.

در حقيقت اين حماسه‌ها به جنگي که مختار، رهبر کيسانيه، آن را عليه يزيد رهبري کرد، باز مي‌گردد که هدف آن انتقام از قاتلان امام حسين عليه السلام بود.

در اين جنگ ابراهيم اشتر، رهبر کيسانيه را ياري کرد تا محمد‌بن علي حنفيه جانشين امام حسين عليه السلام شود.

در ابتدا اين اسطوره‌اي بيش نبود اما بعد از آن، تبديل به يک قصه تاريخي شد. 

ما انگيزه‌ها و اهدافي را که در وراي نگاشتن کتاب‌هاي حماسي که مرتبط با طرز تفکر و فرهنگ بود، در يافتيم.

براي فهم آن مي‌بايست به جوانب بارزي که آثار مالايو را از متون فارسي زبان که منبع تمام حکايات است و آن را از ديگر آثار متمايز مي‌سازد، توجه کرد.

اختلافات موجود در نسخ

اول: ويژگي منحصر به فردي در ميان داستان‌هاي حماسي‌ که براي امام حسين عليه السلام نوشته شده است، وجود دارد. اين نوع از داستان‌ها را «مقتل» مي‌نامند که عبارت است از توصيف چگونگي شهادت امام علي، امام حسن و امام حسين عليهم السلام.

بر اين اساس عناصر اصلي داستان‌هاي حماسي، رثا و هم دردي است و با وجود اين که ميزان هم دردي کاهش يافته است اما مي‌بينيم که نوشته‌هاي مالايي حاوي موارد بسيار خوبي از رثاي آن‌ها مي‌باشد.

در واقع در آثار مالايي جزئيات بسياري را مي‌توان در مورد نحوه‌ی شهادت امام حسين عليه السلام و اندوه خانواده ایشان يافت.

دوم: از بين آثار منطقه‌ی جاوا، «علي انگاپيا متني يزيد» داراي ويژگي قابل توجهي است.

در آن‌جا ماجراهاي بسياری تکرار شده است. مانند ملاقات و وداع شخصيت‌‌ها که در دنباله‌ی داستان «کريتابانجي» به آن‌ها پرداخته شده است.

سوم: مي‌توانيم به شخصيت‌هاي «پوناکاوان» در حماسه‌ها اشاره کرد که عبارت‌اند از خدمتکاران بزرگ‌ترين شخصيت داستان. مانند: شخصيت‌هاي «پوناکاوان» در «چريتا بانجي»، «مهاباراتاي» جاوه‌اي و «سراط مناك». مورد اخير از آثار جاوه‌اي حکايات امير حمزه است.

شخصيت‌های اين حماسه‌ها، به دقت، به دو مجموعه‌ی متمايز تقسيم شده‌اند که جمع بين آن‌ها به سادگي امکان پذير نيست. هم چنان که در نزاع «پانداوا» و «کوراوا» در «ماهاباراتا» مشاهده مي‌کنيم.

چهارم: در پايان آثار زبان مالايو مي‌بينيم که معناي مبهمي از لاهوت کيسانيه ارائه مي‌شود.

در ابتدا مي‌بينيم که آن‌ها به ديني که امامت در آن به دست محمد‌علي حنفيه پايان مي‌پذيرد، گردن مي‌نهند اما بعد از آن، توان گسترش دادن ديدگاه‌هاي خود را در ميان اهل سنت ندارند.

آنان در صدد بيان اين مطلب بودند که محمد‌بن علي حنفيه ولايت فرزند امام حسين عليه السلام _ امام سجاد_ را پذیرفت تا جانشين بعد از او باشد.

پنجم: در حماسه‌هاي مالايو، مجموعه‌ای از متون مختلف مانند: حکايت‌‌هاي «کجاديان نور محمد»، «حسن دان حسين» و «حكايات محمد‌علي حنفيه» را مشاهده مي‌کنيم.

از ابتداي نبوت حضرت محمد تا جنگ محمد حنفيه عليه يزيد‌بن معاويه، اساطير با حوادث تاريخي آميخته مي‌شود.

ششم: آثار مالايو در وصف اهمّيت اهل‌بيت به طور کامل با متن فارسي مطابقت نمي‌کند و داستان‌هاي اضافي بسياري در نوشته‌های مالایو وجود دارد. هم چنين در آن مي‌توان به تحريف و تعديلاتي در دايره‌ی متن و معني در چگونگي وصف حماسه‌ها اشاره کرد.

درباره‌ی بسياري از حماسه‌ها در اندونزي، بيان تأثيرشان بر شکوفايي ادبيات این مجمع‌الجزاير و روشن‌گری بیش‌تر، طرح چند سؤال مناسب است.

ارتباط و اهميّت حماسه‌ها بر مردم اندونزي چیست؟ اين حماسه‌ها چه نصايح و ارشادات اخلاقي داشته که توانسته است تأثيرات بزرگ و عميقي بر خوانندگان آن در دوره‌ی شکوفايي اسلام بگذارد؟

وظيفه يا کارکرد ادب در باورهاي فکري و فرهنگي اسلام همانا معرّفی چهره‌اي مؤثر از چارچوب‌هاي تعاليم آن مثل: توحيد، فضائل و اخلاق، امر به معروف و نهي از منکر، ايمان به خدا در تمام امور زندگي، به خصوص، امور اجتماعي، فرهنگي، فکري و اخلاقي مي‌باشد.

علاوه بر آن، شرحي است بر آموزه‌هاي ديني، جامعه، تاريخ، تجربه‌هاي اشخاص و تخصص‌‌‌هاي ديگران که تجربه‌هايی روحاني و الهي است که مي‌توان آن‌ها را با جملاتي که توانايي ورود به قلب‌ها و احساسات خوانندگان دارد، بيان کرد.

در ادبيات اسلامي، حماسه‌ها داراي اهميّت خاصي از جهت ارتباط آن با تجربه‌هاي تاريخي مسلمانان و مخصوصاً تجربه‌هاي آن‌ها براي حفظ تعاليم دين‌شان مي‌باشد.

گفتنی است که حوادث در تاريخ، يک عقل گروهي را مي‌سازد؛ زیرا داراي آموزه‌‌هايي مي‌باشد و آن‌ها مي‌توانند به عنوان وسايل ارتباط جمعي خوبي برای سازندگي و هم بستگي اجتماعي عمل نمايند. اضافه بر این بايد گفت که نقش اسلام در حماسه‌‌ها فقط به جهت زنده نگه داشتن تمسّک به حقيقت نيست.

مسلمانان از طريق حماسه‌ها ياد مي‌گيرند که چه جنگ‌هايي توسط دين ممنوع شده است، هدف ازجنگ چيست، با چه کساني بايد جنگيد و چگونه با افرادي که خود را تسليم مي‌کنند بايد رفتار کرد. هم‌چنين در آن حماسه‌‌ها با فنون جنگی دشمن و حیله‌هایشان آشنا مي‌شوند. 

هدف اصلي از جنگ در اسلام، دفاع از دولت و يا حکومت نيست بلکه در حقیقت برای مقابله با نابودی و ظلم به مردم است.

مردم باید با ظالم مبارزه کنند، خواه اين فرد از نظام‌هاي اسلامي باشد، خواه غير‌اسلامي و اين هدف به صورت خوبي در حماسه‌‌ها بيان شده است؛ مانند: حکايات «سيدنا حسين»، حکايت «امير حمزه»، حکايات «اسکندر ذوالقرنين» و حکايات «محمد علي حنفيه». نکته این است که اين حماسه‌ها به هيچ وجه روحيه‌ی ميهن پرستي را چون حماسه‌هاي يوناني بيان نمي‌کند.

انسان براي تأمل و انديشه در حماسه‌‌ها_به نحوي که از آن به نتيجه‌اي برسد_ احتياجي ندارد تا تفکر کيساني را بپذيرد و يا ديدگاهي از آن را برگزيند، بلکه آن را به گونه‌ی ديگري مطالعه مي‌کند. و آن، نمايش ساختار تاريخي اين حماسه‌ها است که در سراسر اندونزي منتشر شده است.

در نهايت بايد گفت که حماسه‌ها با ديگر حماسه‌هاي اسلامي مشابه است، مخصوصاً با حکايات «امير حمزه» و «اسکندر ذوالقرنين» که در مجمع الجزاير اندونزي بين قرن‌هاي 14 و 15م ظاهر شده بودند. آن هم در زماني که اسلام در آن‌جا گسترش یافته بود. در اين برهه از زمان، مسلمانان با مشکلات زيادي چون مشکلات سياسي و فرهنگي مواجه بودند.

از جانب فرهنگي، اعياد و مراسم دينی هم چنان مردم جامعه آن را برگزار مي‌کردند، مانند: «گربيک مولود»، «سکاتن» و «عاشورا» از اولين آثاري بود که علماي ديني آن را در ابتداي حکومت «ديماک» در قرن 16 ميلادي ارائه دادند. اين اعياد و مراسم با توجه به خط مشی‌‌هايي که آثار عربي و فارسي نشان مي‌‌دادند، برگزار مي‌شد. مخصوصاً مراسم عاشورا. ولي مردم هر منطقه به آن رنگ و روی محلي می‌دادند.

منابع مالايي بيان مي‌کنند که اين برنامه‌ها مخصوص مسلمانان بوده است تا از آن براي برگزاري مجالس و قرائت ادبيات استفاده نمايند. بیش‌ترین متون ديني که در آن‌جا خوانده مي‌شد عبارت بود از قصيده‌ی «سلوک» که از قصائد مربوط به صوفيان مي‌باشد. قصه‌هاي عاشقانه، حکایت‌های مردمی و حماسه‌هاي جنگي در آن زمان بر همين منوال، در سجارا مالايو خوانده مي‌شد نبرد بين فرشتگان و ارتش اشغال‌گر پرتغالي که مردم در آن مراسم‌ براي پيروزي فرشتگان دعا مي‌کردند.

   شیوه‌ی برگزاري حماسه‌هاي مردمي به اين ترتيب بود:

شب هنگام وقتي که ملائکه‌ی جنگ در داخل کشتي جنگي خود استراحت مي‌کردند، از فردي مي‌خواستند که يک نوحه و يا حماسه‌اي را بخواند تا روحيه‌ی خود را حفظ کنند. از جمله بهترين حماسه‌هايي که خوانده مي‌شد همان حکايت محمد‌بن حنفيه است. حماسه‌‌ها از جهات بسياري مهم بودند، تأثيرات عاطفي بسياري داشتند و باعث بالا رفتن سطح ارزش‌هاي فرهنگي و فهم سياسي مي‌شد. 

مطالعات دقیق در مراحل پيش رفت ادب کلاسيک و محلي اندونزي نشان مي‌دهد که بسياري از حماسه‌ها را در ادبيات شهرهاي آچه، مادورا، بوغيس و ماکاسار می‌توان یافت که همگي آن‌ها از حماسه‌هاي اسلامي برگرفته شده بود. 

از بين حکايت‌های فراوان مي‌توان به حکايت «هانگ تو اه» در ادب مالايو و حکايات «پرانغ گودنغ» در آچه که در آن به جنگ سلطان «اسکندر مودا» در ابتداي قرن 17م، هنگامي که با ارتش پرتقال مي‌جنگيد، اشاره کرد و از آن سو ارتش پرتقالي در صدد استيلا بر کانال مالاکا بود. 

این دوران شگرفی بود که اهميّت بسياري به حماسه‌‌ها داد که دلیل آن، زمان جنگ‌هاي استعماري بين قرن‌هاي 17 و 19م است. رهبران جنگ‌ها بیش‌تر از شخصیت‌های بارز در ميان فرهنگ اسلامي بودند و القابی چون: شاه، ملکه، فرمانده، استاد صوفيه، پادشاه، علما و غیره داشتند. بيشتر اين فرماندهان از حماسه سرايان و حاميان آن بودند.

از بهترين مثال‌ها مي‌توان به امير«ترو نو جو يو» (Trunojoyo)، رهبر جنگ با هواپيماهاي جنگي، و شريکانش در اواخر قرن 17م، هم‌چنين امير «ديبونيغور» و رهبر جنگ جاوا ( 1830 تا 1825) اشاره کرد.

شب هنگام و در حالي‌که خود را براي جنگ‌هاي روز بعد آماده مي‌کردند، حماسه‌هاي مشهور به نام اين فرماندهان و سربازان خوانده مي‌شد. بنابراین، توجه به حماسه‌ها بيشتر و بيشتر مي‌شد و انتشار آن رو به فزوني مي‌یافت. (Ricklefs 1982).

در زمان جنگ آچه که 4 دهه طول کشيد تا انتهاي قرن 19 ميلادي، مراسم خواندن حماسه‌‌ها در شام گاه برگزار مي‌شد.

حماسه‌هاي یاد شده، الهام بخش شاعر معروف اواخر قرن 19 ميلادي به نام «اي دي کيک» شد و او حکايات مشهور ديگري با عنوان «پرانگ سبيل» نوشت. خواندن حماسه‌ها‌ي اين شاعر و ديگر حماسه‌ها، روحيه‌ی جنگي را ميان مبارزان آچه زنده کرد؛ زیرا پيش از اين و در انتهاي قرن 19م تضعيف شده بود.

واقعيت اين است که اوصاف حکايات امام حسين عليه السلام در آچه‌ی اندونزي زمينه ساز اصلي به وجود آمدن روز حسن و حسين يا روز عاشورا «هاري حسن حسين» يا «عاشورا هاري» و حرکات موزون محلي‌ بود که سوداتي خوانده مي‌شد. 

مجريان سیوداتی شیپورها را می‌نوازند تا به وصف ماجراي امام حسين عليه السلام، زماني که شهربانو و خانواده‌اش گريه مي‌کنند و بر سينه‌هايشان مي‌کوبند، بپردازند زیرا آن‌ها خبر شهادت امام حسين عليه السلام را توسط لشکريان يزيد بن معاويه شنيدند.

شایان ذکر است که اين مجالس را مجالس «تذکيه» نام نهاده‌‌اند.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

گزارشی از مراسم تجلیل از استاد قاسم جوادی مراسم پاسداشت تلاش‌های فراوان جناب...
این مقاله در شماره 4 نیستان ادیان و مذاهب به چاپ رسیده است. سيد مرتضي حسيني...
گزارش کتاب فرزند هرات ارج نامه نجیب مایل هروی  (به کوشش: علی اوجبی) سید جمال...
گزارش نشست علمی (بازشناسی آثار و اهمیت فعالیت های پژوهشی نجیب مایل هروی) اشاره در...
این نشست علمی که از سوی انجمن علمی ادیان و مذاهب با همکاری گروه علمی ادیان ومذاهب...
بزرگداشت شيخ نمر باقر النمر با همکاري انجمن اديان و مذاهب و انجمن هاي موسسه زبان...
 اين نشست كه از سوي گروه اديان و مذاهب مجتمع آموزش عالي امام خميني( و با همكاري...
این نشست که از سوی انجمن علمی ادیان و مذاهب با همکاری گروه علمی ادیان و مذاهب و...
برگزاری مراسم محرم در اندونزی، در شهر پاریامان نزدیك شهر پادانگ ، پایتخت استان...
 شناسنامه موسوعه الموسوعة الفقهيه، وزارت اوقاف و شئون اسلامي‌كويت، چاپ پنجم،...
گزارشی از فعالیت‌های اسماعیلیه پس از طالبان در افغانستان     جغرافیای انسانی...
دومین کرسی آزاد اندیشی تحت عنوان (وضعیت مطالعات اسلامی – شیعی در آلمان) با سخنرانی...
  در نشست علمی ­ای که روز سه شنبه 4/12/94 از سوی انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه، در...
عنوان نشست: «جایگاه عاشورا و منابع عاشورایی در مذهب زیدیه»عاشورا،...
  در تمام اديان الهي دستور العمال هاي بندگي و عبادت خداوند، كه به آنها احكام يا...