چکیده

این مقاله در نشریه نیستان ادیان و مذاهب شماره 5 به چاپ رسیده است.

علم مقاصدالشریعه و بررسی هدف احکام دین، در حل پیچیدگی­های فقهی و مسائل روز یکی از گزینه­ها و فرضیه­های مهم دانش فقه محسوب می­گردد. با وجود این، و علی‌رغم پویایی فقه شیعه و جایگاه عقل در این مکتب، اما هنوز جای این علم در فقه شیعه به عنوان یک دانش و نظریه فقهی خالی است. در حالیکه علم مقاصدالشریعه در فقه اهل سنت از سابقه‌ی طولانی‌تر و تحولات ویژه‌ای برخوردار است، فقهای اهل سنت در این زمینه صاحب مکاتب مختلف هستند که مکتب جوینی و شاطبی از مهم‌ترین آن‌ها محسوب می‌گردد. در این گفتار تلاش شده است به تحولات مقاصدالشریعه، ویژگی‌ها و اندیشمندان فعال در این مکتب بپردازد.

واژه‌های کلیدی: مقاصدالشریعه، مکتب، اهل سنت، جوینی، شاطبی.

مقدمه

امروزه با تحولات جدید در عرصه اجتماعی و مدرن و پیچیده شدن نیازها و وسایل زندگی، در عرصه دین و شریعت و احکام فقهی نیز با چالش‌های زیاد مواجه هستیم. چالش‌هایی که فقه سنتی و شیوه‌های استنباط فعلی کمتر توان پاسخگویی آن‌ها را دارد. از باب مثال؛ برای مسئله ربا و بانک‌ها و ده‌ها مسئله از این قبیل، راه‌حل جامع هنوز یافت نشده است. در چنین شرایطی، برای فقها و پژوهش‌گران عرصه فقهی بررسی هر نوع احتمال و فرضیه‌ای که بتواند برای حل چالش‌های موجود راهگشا باشد و در پویایی فقه کمک کند، ضروری می‌نماید. مقاصدالشریعه و دنبال کردن هدف و غایت شریعت یکی از این فرضیه‌ها می‌تواند باشد، فرضیه‌ای که هم از انعطاف کافی در برابر تحولات برخوردار است و هم شیوه‌ای است عقلی و پویا و سازگار با مذاق فقه و کلام شیعه و عدلیه؛ زیرا شیعه از دیرباز معتقد به هدف‌دار بودن افعال و احکام الهی بوده‌اند. وقتی معتقد به هدف‌دار بودن و غایت داشتن شریعت باشیم، دیگر دلیل ندارد که برای کشف آن گام برنداریم.

با وجود این، علم مقاصد در میان اهل سنت از موقعیت مناسب‌تر و طولانی‌تری برخوردار است. جالب است که در میان اهل سنت نیز آن دسته از جریان‌هایی که گفته می‌شود نسبت به هدف‌دار بودن احکام، بی‌اعتقاد هستند؛ مثل اشعری‌ها و یا آنانی که در مقابل مسائل مستحدثه سخت‌گیر هستند مثل سلفی‌ها و همچنین شافعی‌ها علی‌رغم اینکه استحسان و مصالح مرسله را قبول ندارند، اما گام‌های بلندتر در این زمینه برداشته‌اند و امثال جوینی، غزالی، فخر رازی اشعری و ابن تیمیه، ابن قیم، قرضاوی و فاسی و شاطبی که سلفی می‌اندیشند و... در موضوع مقاصدشریعت آثاری از خود برجای گذاشته‌اند. این گفتار سعی دارد هرچند مختصر، به تحول این علم در میان اهل سنت بپردازد و روزنه‌ی کوچک از پویایی و تلاش اهل سنت در عرصه فقهی و مقاصدی را نشان دهد.

تعریف

مقاصد؛ در لغت به معنای طلب، توجه، اعتماد و وسط شِیء به‌کاررفته است.[1]

در اصطلاح فقهی؛ احمد ریسونی پس ‌از آنکه دو تعریف علال و ابن عاشور را بررسی می‌کند می‌گوید:

بنا بر نحوه کاربرد این مفهوم در میان عالمانی که در این باب سخن گفته‌اند، می‌توان چنین گفت: «مقاصدشریعت» همان غایاتی است که شریعت برای تحقق آن‌ها در جهت مصلحت مردم-حکم- وضع کرده است.[2]

ایشان، حفظ نظام، جلب مصالح، دفع مفاسد، ایجاد برابری میان مردم، اطاعت شارع، آرامش جامعه، آبادانی زمین، اصلاح زمین، درستی و... را از مصادیق این مقاصد و غایات نام می‌برد. در مجموع آنچه از تعاریف، به دست می‌آید؛ مقاصد؛ همان اهداف، غایات و حکمت‌هایی است که برای مصالح بندگان در نظر گرفته‌شده است و همگی بر غایت داشتن تمام احکام تأکید دارند.

تفاوت مقاصدالشریعه و علل الشرایع

ریسونی معتقد است «علت» در اینجا با مقصد شریعت تفاوت ندارد و منظور فقها از علل شرایع همان مقاصدشریعت است.[3]

ولی برخی دیگر از محققین این فن، بر تفاوت این دو عنوان تأکید دارند و معتقد هستند «علت» در علم فقه به آن چیزی گفته می‌شود که ثبوت حکم وابسته بدان است. تا علت نباشد حکمی در کار نیست؛ اما «مقصد» همان غایت و هدفی است که شارع حکم را به خاطر آن تشریع کرده است مثلاً؛ تشریع قصر نماز یک علت دارد و یک مقصد. علت آن مسافرت است که قصر نماز وابسته بدان است و مقصد آن دفع مشقت از مسافر.[4]

به عبارت دیگر حکمت و مقصد شریعت مربوط به مصالح بندگان و تکمیل آن یا دفع مفاسد و تقلیل آن است؛ ولی علت محصور به موارد فوق نیست ممکن است علت حکم، سفر باشد، مریضی باشد یا هر چیزی دیگر.

رویکرد متفاوت اهل سنت و شیعه به اهداف شریعت

با وجود اینکه در کلام شیعه، هدف‌دار بودن و مقصد داشتن شریعت مورد تأکید فقها و متکلمین شیعه است؛ اما مقاصدالشریعه در فقه شیعه اگر نگوییم مسکوت مانده است، حداقل به عنوان یک روش استنباطی مستقل مورد توجه قرار نگرفته است. با وجود اینکه «عقل» یکی از منابع مهم فقه شیعه است و می‌تواند زمینه‌ی مناسبی برای نگاه مقاصدی باشد؛ ولی بدان توجه نشده است. شاید علت این باشد که شیعه با توجه به حضور ائمه (ع) و کثرت احادیث فقهی، کم تر احساس نیاز به این نوع مباحث می­کردند و یا به خاطر اینکه پایه­های این علم را در میان اهل سنت اکثراً مبانی ظنی مثل قیاس، استحسان و... تشکیل می­دهد و دلیل عدم توجه شیعیان، به مقاصدالشریعه ظنی بودن آن باشد که نمی‌تواند ملاک استنباط قرار گیرد، چنانکه که آقای جواد ارسطا نیز بدان اشاره کرده است:

با اینکه از نظر فقهای شیعه، مقاصدالشریعه نمی‌تواند ملاک استنباط یک حکم باشد، امّا می‌تواند ملاک سنجش اجتهاد صحیح از ناصحیح باشد.[5]

به هر حال در فقه شیعه، این علم از گذشته­های دور مورد بی‌مهری قرار گرفته است. تنها در این اواخر، برخی از پژوهش‌گران عرصه مقاصد، به لزوم توجه به مقاصدالشریعه تأکید دارند.[6] البته ذکر این نکته در اینجا ضروری است که اگر می‌گوییم در فقه شیعه به مقاصدالشریعه توجه نشده است؛ معنای آن این نیست که در این فقه، از پرداختن به اهداف دین و مذاق شریعت کاملاً غفلت شده است. بلکه در فقه شیعه این بحث به صورت جزئی و ناهماهنگ با عناوین دیگر مثل «روح شرع، مذاق شرع، اسرار و علل شرع و احکام» پیگیری شده و در حلقه‌های درس فقها نیز بر آن تأکید می‌شود. نمونه‌ای از توجه به مسئله مزبور را می‌توان در تألیفات ذیل یافت:

۱. اسرار الدعوات لقضاء الحاجات، تألیف: رضی‌الدین علی بن موسی بن طاووس‌الحسنی (م ۶۶۴ هـ).

۲. اسرار الزکاة و الصوم و الحج، تألیف: زین‌الدین ابن علی ابن احمد الشامی العاملی، شهید ثانی (م ۹۶۶ هـ).

۳. اسرار الصلاة، تألیف: جمال‌الدین ابی‌العباس احمد ابن شمس‌الدین محمد ابن فهد الاسدی‌الحلبی (م ۸۴۱ هـ).

۴. اسرار الصلاة، تألیف: جعفرالسبزواری (م ۱۲۹۸ هـ).

۵. اسرار الصلاة و انوار الدعوات، تألیف: علی‌ابن موسی‌ابن طاووس آل حلی

۱۶. التنبیهات العلیة علی وظائف الصلاة القلبیة و اسرارها، تألیف: شهید ثانی.

۷. کتاب العلل، تألیف: ابی محمد فضل ابن شاذان الازدی (م ۲۶۰ هـ).

۸. اسرار الاحکام، تألیف: آقای نجفی اصفهانی (م ۱۳۳۱ هـ).

۹. اسرار الحج، تألیف: کاظم ابن قاسم رشتی‌الحائری (م ۱۲۵۹ هـ).

۱۰. السرار الشریعه، تألیف: آقای نجفی اصفهانی محمدتقی (م ۱۳۳۱ هـ).

۱۱. اسرار الصلاة، تألیف: میرزا جواد ملکی تبریزی (م ۱۳۴۴ هـ).

۱۲. اسرار العبادات، تألیف: کاظم ابن قاسم رشتی‌الحائری.

۱۳. محاسن الاعتقاد و الکتاب السداد فی اصول‌الدین و الاعتقاد، تألیف: حسین ابن احمد الدرازی ‌البحرانی (م ۱۲۱۱ هـ).

۱۴. معانی الاخبار و العلل‌الشرایع و الاحکام و الاسباب، تألیف: ابن‌بابویه قمی و...[7]

این مسئله در فقه اهل سنت متفاوت از فقه شیعه است؛ در فقه سنی در عین اینکه برخی مفاهیم مثل «علت و اسرار» وجود دارد ولی بحث مقاصد به عنوان یک شیوه استنباطی از دیرباز در این فقه مطرح بوده است و امروزه بیشتر موردتوجه قرارگرفته است. در ادامه به بررسی تاریخ و مکاتب مقاصدی در این فقه خواهم پرداخت.

زمینه تفکر مقاصدی در فقه سنی

در بررسی تحول و تطور نگاه مقاصدی، برخی از پژوهش‌گران بر این باورند؛ این نوع نگاه، چیزی تازه نیست؛ بلکه در عصر صحابه و تابعین و ائمه مذاهب، وجود داشته و شیوه‌ی آیات و روایات نیز غیر آن نیست.[8]

این سخن تا جایی درست است که نمی‌توان انکار کرد میان آیات و روایات اصحاب، موارد زیادی یافت می‌شود که به غایات و مقاصد احکام توجه دارند. با وجود این، نمی‌توان این ادعا را پذیرفت که نظریه مقاصدالشریعه به عنوان یک شیوه و روش استنباطی در آن عصر مطرح بوده است. نه‌تنها نظریه مقاصدی که هیچ نظریه و مبانی مشخص فقهی هنوز شکل نگرفته بود.[9] اما در عصر ائمه مذاهب گرچه نظریه‌ها و مبانی فقهی شکل‌گرفته بود ولی هنوز نگاه مقاصدی به شریعت به صورت مستقل و به عنوان یک منهج و روش استنباط شکل نگرفته بود. فقط زمینه‌های این روش استنباط، در مبانی و نظریات فقهی مذاهب به انحاء و اشکال متفاوت فراهم آمده بود. من باب مثال؛ کسانی که در باب مقاصدالشریعه قلم زده‌اند و صاحب‌نظرند، مقاصدالشریعه را بیشتر در ارتباط با نظریات و مبانی رأی گرایی و استحسان حنفیان، استصلاح و سد ذرایع مالکی‌ها و حنبلی‌ها مطرح کرده و کشف مقاصد دین را از طریق مبانی مزبور سهل و میسور می‌دانند.[10] زیرا در این قواعد دست فقیه بازتر بوده و به نحوی فقیه را به دنبال کردن و دست‌یابی علل و هدف غایی شرع وادار می‌سازد. مثلاً در قیاس - که ابتدا به معنی اجتهاد بوده است-[11] فقیه دنبال علت مشترک است و امروزه در تعریف قیاس می‌گویند:

الحاق امر باخر فی الحکم الشرعی لِاتحاد بین‌ها فی العلة.[12]

در تبیین حجیت قیاس گفته‌شده است؛ چون احکام، معلل و دارای مقصد است بنابراین هرگاه علت و مقصد احکام منصوص در غیر منصوص یافت گردد، به خاطر مقصد مشترک، حکم را به آن هم تسری می­توان داد.[13]

در مصالح مرسله و سد ذرایع مالکی که مورد پذیرش حنبلی‌ها نیز است؛ ملاک و اساس، جلب مصلحت و دفع مفسده است که هدف شریعت است و در تعریف مصالح مرسله گفته‌اند:

انها وصف تلائم تصرفات الشرع و مقاصده و لکن لم یشهد له دلیل معین من الشرع بالاعتبار او الالغاء.[14]

یا گفته‌شده است:

الاستصلاح هو بناء الاحکام الفقهیة علی مقتضی المصالح المرسله. (مصالحی که حکم شرعی بر آن یا نظیر آن باشد.)[15]

در استحسان که نوعی استثناء حکم جزئی از اصل کلی است[16] نیز هدف فقیه به دست آوردن دلیل قوی‌تر و دلیل موافق شریعت است؛ لذا در تعریف آن آمده است:

العدول بالمسئله عن حکم نظائرها الی حکم آخر لوجه اقوی یقتضی هذا العدول.[17]

مصطفی الزرقاء معتقد است: استحسان حنفی‌ها در حقیقت تکامل‌یافته و به شکل استصلاح –که محور اصلی مقاصد به حساب می‌آید- درآمده. به تعبیر دیگر مصالح مرسله مالکی‌ها چیزی نیست جز شکل تکامل‌یافته و پخته‌شده‌ی استحسان.[18]

سد ذرایع، قاعده‌ای است که هدف آن جلوگیری از حیله‌ی شرعی و اموری است که احتمال فساد در آن راه دارد مثل ممنوعیت خلوت زن و مرد اجنبی، لزوم ترک بیع در هنگام نماز جمعه و... لذا در تعریف آن آمده است:

منع الطروق آلتی تؤدی الی الاهمال اوامر الشرعیه او احتیال علیها.[19]

از میان فقهای مذاهب اهل سنت، تنها شافعی به مبانی و زمینه‌های فوق، کمتر توجه کرده و برخی از این نظریه‌ها مثل قیاس و استحسان را باطل دانسته است.[20] با وجود این، شافعیان معاصر به مقاصدشریعت توجه ویژه دارند و بزرگان مقاصدی از میان شافعیان برخاسته‌اند؛ مثل ابوبکر قفال الشاشی، سیف‌الدین آمدی که بعد به آن پرداخته خواهد شد؛ امّا در فقه شیعه، تمامی مبانی مزبور به خاطر اینکه جزء ادله ظنی محسوب می‌گردد و کشف آن قابل‌اعتماد نیست، مردود دانسته شده است.[21] گر چه به نظر می‌رسد روح سد ذرایع، مصالح مرسله و برخی دیگر از مبانی اهل سنت در فقه شیعه نیز موجود است؛ اما مفاهیم و اصطلاحات آن متفاوت است.

تطور مقاصدالشریعه در میان اهل سنت

۱. دوره توجه و طرح فقه مقاصدی

1-۱. ترمذی حکیم: بیشتر صاحب‌نظرانی که در باب مقاصدالشریعه تحقیق کرده‌اند، طرح و پیدایش این علم را به صورت جزئی به ترمذی حکیم نسبت داده‌اند.[22] حکیم ابوعبدالله ترمذی فیلسوف، عارف و فقیه رأی‌گرای برجسته، اهل بلخ است. در اینکه او در چه زمانی می‌زیسته، اختلاف است. برخی او را متوفی سال ۲۵۵ می‌دانند و برخی وفات ایشان را ۳۲۰ هـ ذکر کرده‌اند.[23] گفته‌شده است ترمذی در شخصیت‌های بعدی مقاصدی و عرفا، تأثیر فراوان داشته است؛ غزالی، ابومنصور ماتریدی، ابن عربی و... همگی متأثر از ایشان بوده است.[24] مهم‌ترین کتاب او در زمینه‌ی علل و مقاصدالشریعه کتاب «ختم الولایة و علل الشریعة، الصلاة و مقاصدها، اثبات‌العلل و نوادر الصول» هست و آثار فراوان دیگر هم دارد.[25] البتّه ایشان بیشتر به دید عرفانی و تأثیر معنوی شریعت پرداخته است.

1-۲. ابومنصور ماتریدی (۳۳۳ هـ): دومین شخصیتی که به عنوان فقیه و اصولی مقاصدی معرفی‌شده است، متکلم برجسته قرن چهارم امام ابومنصور ماتریدی است. گفته‌شده ایشان گرایش مقاصدی داشته و در این زمینه تألیفاتی هم داشته که متأسفانه از بین رفته است. ازجمله این آثار کتاب «مأخذ الشرایع و تفسیر تأویلات» است.[26]

1-۳. ابوبکر قفال الشایشی (۳۶۵ هـ): قفال کبیر شافعی مذهب؛ صاحب «محاسن الشریعه و اصول الفقه» از دیگر مقاصدگرایانی است که مورد توجه و تمجید ابن قیم قرارگرفته است.[27]

1-۴. قاضی ابوبکر باقلانی اشعری-مالکی (۴۰۳ هـ): از دیگر شخصیت‌های اصولی-کلامی برجسته اهل سنت است که در زمینهٔ مقاصدالشریعه حرف و اثر دارد؛ کتاب‌های: «التقریب و الارشاد فی ترتیب طرق الاجتهاد، الاحکام و العلل، البیان عن فرایض الدین و شرایع الاسلام» از مهم‌ترین آثار اوست. از دیگر کارهای باقلانی درآمیختن و امتزاج میان کلام و اصول فقه است.[28]

۲. دوره پیدایش مکاتب مقاصدی

در میان فقهای مقاصدی، برخی از عالمان برجسته این عرصه که صاحب تألیفات، تأثیر، نظر، مبتکر جعل اصطلاح و نوآور در تقسیمات و دسته‌بندی مقاصد هستند؛ به «ائمه مقاصدی» معروف شده‌اند. آقای ریسونی از (جوینی، عبدالسلام، شاطبی و ابن عاشور) به عنوان «ائمه اربعه مقاصدی» نام می‌برد؛[29] اما برخی از پژوهشگران این عرصه، شخصیت‌های مزبور را صاحب مکتب می‌دانند؛ آقای احمد مبلغی از «جوینی، غزالی و شاطبی»، به عنوان مکاتب فقهی مقاصدی نام می‌برد[30] آنچه مسلّم است اینکه جوینی و شاطبی را قطعاً می‌توان صاحب مکتب قلمداد کرد و خصوصیات و ابتکارات مکتب را دارا می‌باشند. لذا نگارنده، در این گفتار، دو شخصیت نامبرده را صاحب مکتب و بقیه‌ی فعالان و صاحب‌نظران این عرصه را متأثّر از این دو مکتب و جزء ملحقات آن می‌داند. دلیل انتخاب جوینی و شاطبی از میان مقاصد گرایان به عنوان صاحبان مکتب این است که شاطبی به خاطر فعالیت گسترده، تمرکز، نوآوری و تأثیر فراوان در این عرصه و جوینی نیز به خاطر ابتکارات، تأثیر و فعالیت و توجه ویژه در عصری که مقاصدالشریعه کمتر مورد توجه بود، از امتیاز و ویژگی بیشتر برخوردارند.

۲-۱. مکتب جوینی (۴۷۸ هـ)

امام الحرمین ابوالمعالی جوینی اشعری-شافعی، صاحب دو کتاب مهم «الغیاثی و البرهان» تا این زمان مهم‌ترین فقیه و اصولی مقاصد گرا است که در عرصه مقاصدالشریعه نوآوری‌های زیاد و تأثیر فراوان در مقاصد گرایان بعدی دارد. ازجمله نوآوری‌های ایشان می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

۱. جعل اصطلاح: ایشان اصطلاحاتی در زمینهٔ مقاصد وضع کرده و بکار برده است که قبل از ایشان سابقه نداشت و بعد از ایشان کاربرد عام یافت؛ اصطلاحات «مقاصد الشرع، المصالح العامه، المصالح الخاصه، الاغراض، الدفعیه و...» از این موارد است.[31]

۲. تقسیم مقاصد: تقسیم مقاصد به مقاصد کلیه- در همه ابواب فقه برای همه مردم مثل حفظ جان و مال- مقاصد جزئی– فقط در برخی ابواب فقه و برای طیف خاص در نظر گرفته‌شده است- و مقاصد خاصه. از جهت تعلیل پذیری یا تعلیل ناپذیری آیات و شریعت نیز مقاصد را به «ضروریات، حاجی‌ات و تحسنیات» تقسیم می‌کند. برخی از مقاصد خمسه – حفظ نفس، مال، نسل، دین و عقل- نیز از تعبیرات ایشان فهمیده می‌شود.[32]

ادامه‌دهندگان مکتب جوینی

۱. ابو حامد غزالی (۵۰۵): غزالی شاگرد مکتب جوینی و از چهره‌های اثرگذار در عرصه مقاصد به حساب می‌آید. او نه‌تنها کارهای استادش را پیگیری کرد بلکه در تتمیم و تکمیل آن نیز نقش مهمی ایفا کرد. ایشان با نگارش «احیاء علوم دین، شفاء الغلیل و المستصفی من علم الاصول» به جلب مصلحت و دفع مفسده به عنوان مقاصد شرع، تأکید می‌کند و مصالح را به ضروریات، حاجیات، تحسنیات و تزینیات تقسیم کرده است. او همچنین پذیرش مصالح مرسله را منوط به هماهنگی با مقصد شرع می‌کند. اگر در آثار جوینی مقاصد پنج‌گانه شرع ابهام دارد، غزالی این مقاصد را با صراحت تمام بیان می‌کند و این مقاصد پنج‌گانه را از آیات قابل استنباط می‌داند.[33]

۲. فخرالدین رازی (۶۰۶ هـ): فخرالدین رازی در موضوعات مختلف صاحب آوازه است؛ اما در موضوع مقاصدالشریعه، او پیرو جوینی و غزالی محسوب می‌گردد. کتاب «المحصول» او در حقیقت خلاصه‌ی آراء جوینی و غزالی است. با وجود این و علی‌رغم اینکه فخر احکام و افعال خداوند را هدف‌دار و قابل تعلیل نمی‌داند؛[34] اما از افکار جوینی و غزالی در باب مقاصد، سخت دفاع می‌کند گرچه تقسیم خمسه غزالی در این باب را خیلی قبول ندارد.[35]

۳. سیف‌الدین الآمدی شافعی (۶۳۱ هـ): سیف‌الدین صاحب «الاحکام فی اصول الاحکام» یکی دیگر از شاگردان مکتب جوینی محسوب می‌گردد که به ترویج افکار جوینی و غزالی پرداخته است. الاحکام او خلاصه‌ای از المعتمد حسن بصری، البرهان جوینی و المستصفی غزالی است. البته آمدی ترتیب اسلاف خویش در مورد مقاصد خمسه را قبول نداشت. او حفظ نسل را در صدر قرار می‌داد سپس ضرورت حفظ دین را مقدم بر دیگر ضروریات می‌دانست.

ابن حاجب (۶۴۶ هـ)، بیضاوی (۶۸۵ هـ)، اسنوی (۷۷۲ هـ)، ابن السبکی (۷۷۱ هـ) و... از دیگر مقاصد گرایان پیروی مکتب جوینی می‌توان نام برد که بیشتر به بسط و تقریر مکتب جوینی پرداخته‌اند.[36]

۴. عزالدین بن عبدالسلام (۶۶۰ هـ): شهرت عبدالسلام، بیشتر به خاطر کتاب «قواعد الاحکام فی مصالح الانام» است که دیدگاه‌های مقاصدی ایشان در این کتاب منعکس‌شده است.

ریسونی عبدالسلام را به عنوان دومین امام مقاصدی پس از جوینی نام می‌برد. به نظر می‌رسد تا جایی سخن ایشان درست است و نمی‌توان عبدالسلام را دقیقاً در چارچوب مکتب جوینی بررسی کرد و پیرو آن معرفی نمود؛ زیرا ایشان دیدگاه‌هایی فراتر از یک پیرو در زمینهٔ مقاصد دارد و همچنین دیدگاه‌های متفاوت از جوینی اظهار کرده است. مثلاً درحالی‌که جوینی شریعت را به دو قسم تعلیل پذیر و تعلیل ناپذیر تقسیم کرده است؛ اما عبدالسلام به تعلیل پذیری همه احکام و شریعت تأکید دارد و معتقد است تمامی شریعت اعم از کلیات و جزئیات آن، دارای هدف و مصلحت است که باید در آن‌ها دقت شود.[37] پس از عبدالسلام، شاگرد او شهاب‌الدین قرافی وارث علم و اندیشه‌ی استادش گردید. در عین اینکه عبدالسلام خود می‌تواند امام مقاصدی قلمداد گردد ولی نمی‌توان او را صاحب مکتب مستقل از جوینی معرفی کرد؛ زیرا او هم برخی اختلافات جزئی با جوینی دارد و هم از برجستگی ویژه برخوردار است ولی در کل در مسیر جوینی و غزالی قرار دارد.

۵. ابن تیمیه (۷۲۸ هـ) و ابن قیم جوزی (۷۵۱ هـ): گرچه ابن تیمیه و شاگرد او ابن قیم کتاب مستقلی در زمینهٔ مقاصد تألیف نکرده‌اند؛ اما ریسونی، قرضاوی و بیشتر کسانی که در این زمینه پژوهش دارند، معتقدند ابن تیمیه و شاگردش جزء مقاصد گرایان هستند و در اکثر تألیفاتشان سعی دارند هدف و مقاصد شرع را به دست آورند و تبیین کنند.[38] برخی از نویسندگان، کتاب مستقلی در مورد اندیشه‌های مقاصدی ابن تیمیه نگاشته‌اند[39] که در این صورت ایشان نیز در حلقه مکتب جوینی می‌گنجد.

۲-۲. مکتب شاطبی (۷۹۰ هـ)

ابواسحاق شاطبی آندلسی از مهم‌ترین مقاصدگرایانی است که مکتب او تا امروز هم زنده است و از اندیشه‌های ایشان پیروی می‌شود. از ویژگی‌های بارز شاطبی موضع‌گیری شدید او در برابر بدعت است. کتاب «الاعتصام» او بیشتر ناظر به همین مسئله است. شاطبی به خاطر این موضع‌گیری، به رافضی و دشمنی با صحابه و سنت جماعت متهم گردید؛ زیرا او ایراد خطبه بنام خلفای راشدین را بدعت می‌دانست و از ذکر آن خودداری می‌کرد. او همچنین معتقد بود دعای دسته‌جمعی در پایان نماز جماعت خلاف سیره سلف و بدعت است. لذا شاطبی به سخت‌گیری در فتوا متهم بود. موضع‌گیری شاطبی در برابر تصوف به خاطر بدعت‌های این فرقه، از دیگر مسائلی بود که سبب طرد و انزوای شاطبی گردید.[40]

مهم‌ترین اثر شاطبی کتاب «الموافقات یا التعریف باسرار التکلیف» و الاعتصام است. شاطبی و آثار او مدت‌ها مورد بی‌توجهی و بی‌مهری قرار داشت تا اینکه در قرن ۱۳ کتاب الموافقات او در تونس چاپ و توسط محمد عبده پیگیری شد. بعداً توسط رشید رضا و دیگران چندین بار این کتاب و دیگر کتب شاطبی تجدید چاپ گردید. ابن عاشور نیز در دانشگاه زیتونه به تدریس الموافقات و ترویج افکار شاطبی پرداخت. در این مدت افراد زیادی همچون عبدالعزیز ثعالبی، عبدالعزیز حبیط، سالم یوصاجب، ابن ابی ضیاف و... تحت تأثر اندیشه‌های شاطبی به مقاصد پرداختند.

ویژگی و نوآوری‌های شاطبی:

از نوآوری‌های شاطبی می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

۱. اولین اصولی است که با تمام اهتمام به صورت جامع و متمرکز به مقاصد شرع پرداخته است.

۲. اصول فقه و مقاصد را عجین نموده صاحب روش خاص در باب مقاصد است.

۳. مقاصد را به دو قسم مقاصد شارع و مقاصد مکلفین تقسیم کرده است؛ و مقاصد شارع را نیز به چهار قسم: صرف وضع شریعت، فهماندن احکام شرع، عمل طبق مقتضی شریعت و تعبد مکلف تقسیم کرده است.

۴. راه‌های دست‌یابی به معرفت مقاصد شرع و طرق اثبات آن را به جد مورد توجه و پیگیری قرار داده است.[41]

ادامه‌دهندگان مکتب شاطبی

۱. محمد طاهر ابن عاشور (۱۲۹۶ م) عظمت ابن عاشور در مقاصد سبب شده است ریسونی او را چهارمین و آخرین امام مقاصدی معرفی کند؛ ولی همان‌گونه که گفته شد، ابن عاشور مدرس الموافقات شاطبی و مروج این مکتب محسوب می‌گردد. ابن عاشور صاحب کتب: «مقاصدالشریعه فی تعریف الاموال، مقاصدالشریعه الاسلامیه، اصول النظام الاجتماعی فی الاسلام، هل الوقف مصلحه ام المفسده، آلیس الصبح بقریب و...» است. کتاب «آلیس الصبح بقریب» او در حقیقت نقدی است بر شیوه‌ی آموزش فقه جزئی نگر دانشگاه‌های الازهر، زیتونه و قرنیین. ابن عاشور در این کتاب معتقد است؛ حیل شرعی از آن ‌رو در فقه راه‌یافته است که به جای روح و مقاصد شرع، به ظاهر آن اکتفا شده است. یکی از کارهای مهم ابن عاشور این است که او برای اولین بار علم مقاصد را از اصول فقه تفکیک نموده و مستقلاً مورد توجه و بررسی قرار داده است. نکته‌ای دیگر در شیوه‌ی مقاصدی ابن عاشور این است که او به مقاصد عامه، جامعه و امت بیش از مقاصد فرد نگری توجه داشت.[42]

۲. علال الفاسی مغربی: فاسی معاصر ابن عاشور و یکی دیگر از چهره‌های بزرگ مقاصدی در ادامه مکتب فکری شاطبی محسوب می‌شود. ویژگی علال در این است که او آشنا با حقوق غربی بود لذا فقه مقاصدی او بیشتر مقارنه‌ای بود بین حقوق غرب و شریعت اسلام. از دیگر ویژگی‌های فاسی این است که او سلفیه‌ی منهجی را جای گزین سلفیه‌ی مذهبی کرده و به عمق سیره سلف بیشتر توجه دارد تا ظاهر آن. مهم‌ترین کتاب علا دو کتاب «مقاصد الشریعه و مکارمها، دفاع عن الشریعه» است. ایشان در این کتاب به محورهای: ابعاد مقاصدالشریعه، تطبیق و مقارنه این مقاصد با مصادر و ادله شرع و معیارهای تشخیص مصالح و مقاصد می‌پردازد.[43]

بعد از فاسی افراد دیگر مثل شاه ولی‌الله دهلوی در کتاب «حجت‌الله البالغه» ابراهیم ابوعلی در کتاب «اسرارالشریعه» عبدالرحمن خلف در کتاب «المسلک البدیع فی حکمت التشریع» علی جر جاوی در کتاب «حکمت التشریع و فلسفته» مصطفی شلبی در کتاب «تعلیل الاحکام فی شریعه الاسلام» و شیخ یوسف قرضاوی در کتاب «دراسة فی فقه مقاصد الشریعة بین المقاصد الکلیة و النصوص الجزئیة» راه شاطبی و دیگر مقاصد گرایان را ادامه دادند. امتیاز قرضاوی از بین بقیه در این است که جریان‌های فقهی را بررسی کرده و از میان آن‌ها یک شیوه‌ی مقاصدی را تقویت و ترجیح داده است.[44]

در پایان لازم می‌دانم فهرستی مجموعه‌ای مقاصد گرایان که توسط سید مهدی طباطبایی لبنانی تهیه و در وبلاگ ایشان منتشرشده است برای خوانندگان قرار دهم شاید مفید باشد.

معرفی منابع مقاصدی

۱. ابن عمر بن صالح، مقاصد الشرعیة عند الامام العز بن عبد السلام،

۲. أحمد الریسونی، البحث فی مقاصد الشریعة نشأته و تطوره و مستقبله، الربـاط.

۳. احمد الریسونی، مدخل الی مقاصدالشریعه، الرباط، دارالهجرة، ۱۹۹۶.

۴. احمد الریسونی، نظریه المقاصد عند الامام الشاطبی، بیروت، المؤسسة الجامعیة للدراسات و النشر، ۱۴۱۲، ۳۴۰ ص (رسالة جامعیة، دبلوم الدراسات العلیا).

۵. احمد الغزالی، مراعاة مقاصد الشریعة فی فقه عمر بن الخطاب، الرباط، جامعة محمد الخامس، کلیة الآداب و العلوم الاسلامیة، ۱۹۹۹، (دبلوم الدراسات العلیا).

۶. احمد مبارک سالم، مقاصدالشریعه و حقوق الإنسان.

۷. احمد محمد الرفایعة، أهمیة مقاصدالشریعه فی الاجتهاد و اثر ذلک فی الحوادث آلتی واجهت الصحابة و الفقهاء من بعدهم، عمان، الجامعة الاردنیة، کلیة الدراسات العیا، ۱۹۹۲(رسالة جامعیة).

۸. احمد محمود عبدالوهاب، الوصف المناسب لشرع الحکم، المدینة المنورة، الجامعة الاسلامیة، ۱۴۰۳(رسالة دکتوراه).

۹. احمد یونس سکر، مقاصدالشریعه الاسلامیة، القاهره، جامعه الا زهر، کلیه الشریعه و القانون، ۱۹۷۱(رساله الدراسات العلیا).

۱۰. اسماعیل الحسنی، مقاصدشریعت از نگاه ابن عاشور، ترجمه مهدی مهریزی، صحیفه خرد، ۱۳۸۳.

۱۱. اسماعیل الحسنی، نظریه المقاصد عند ابن عاشور، المعهد العالمی للفکر الاسلامی، الطبعة الاولی، ۱۹۹۵.

۱۲. اسماعیل کوکسال، تغیر الاحکام فی الشریعة الاسلامیة، بیروت، مؤسسة الرسالة، الاولی، ۱۴۲۱ هـ.

۱۳. الامام العز بن عبد السلام، (۶۶۰ هـ)، الفوائد فی اختصار المقاصد أو القواعد الصغری، دار الفکر دمشق وبیروت، ۱۹۹۶.

۱۴. أنیس عبادة، مقاصد الشریعة الاسلامیة، القاهرة، دارالطباعة،۱۹۶۷.

۱۵. بشیر الکبیسی، الشاطبی و منهجه فی مقاصد الشریعة، بغداد، جامعة بغداد، کلیة الشریعة (رسالة الدراسات العلیا).

۱۶. بلقاسم القالی، شیخ الجامع الاعظم محمد الطاهر بن عاشور حیاته و آثاره، بیروت، دار ابن حزم، ۱۹۹۶.

۱۷. بوشعیب المدی، الفکر المقاصدی عند ابن تیمیة، الرباط، جامعة محمّد الخامس، کلیة الآداب و العلوم الانسانیة، ۱۹۹۶.

۱۸. تمیم الحلوانی، المصلحة و مکانتها فی الشریعة الاسلامیة عند الشاطبی، الرباط، دار الحدیث الحسنیة، ۱۹۹۵(ماجستیر).

۱۹. تمیم الحلوانی، مفهوم الحکمة عند الامام الشاطبی و تطبیقاته، الرباط، دار الحدیث الحسنیة، ۱۹۹۹ (دکتوراه).

۲۰. توفیق یوسف الواعی، البدعة و المصالح المرسلة، الکویت، دار التراث، ۱۹۸۴.

۲۱. حائری، مهدی، آفاق فلسفه، به کوشش مسعود رضوی، تهران، انتشارات فروزان، چاپ اوّل، ۱۳۷۹.

۲۲. الحبیب عییاد، مقاصد الشریعة فی کتاب الموافقات، تونس، الجامعة التونسیة، ۱۹۸۷(ماجیستر)

۲۳. حسن أحمد مرعی، مقاصد الشریعة، القاهرة، دار الطباعة المحمدیة، ۲۰۰۰.

۲۴. حسن الحنفی، من النصّ إلی الواقع: محاولة لاعادة بناء علم أصول الفقه، بیروت، دار المدار الاسلامی، ۲۰۰۵.

۲۵. حسین حامد حسان، فقه المصلحة و تطبیقاته المعاصرة، جدة، د.ن، ۱۹۹۳.

۲۶. حسین حامد حسان، نظریة المصلحة فی الفقه الاسلامی، القاهرة، المطبعة العالمیة، ۱۹۷۱ (دکتوراه).

۲۷. حسین محمد، الفتوی، نشأتها و تطورها- أصولها و تطبیقاتها، جزء ۱- ۲، الملّاح، المکتبة العصریة، بیروت، چاپ اوّل، ۱۴۲۲ ق.

۲۸. حمادی العبیدی، الشاطبی و مقاصد الشریعة، دار قتیبة، ۱۴۳۱.

۲۹. خلیفة بابکر، فلسفة مقاصد التشریع الاسلامی، القاهرة، دار الطباعة الحدیثة، الخرطوم، دار الفکر، د.ت.

۳۰. زید بن محمد الرمانی، مقاصد الشریعة الاسلامیة، الریاض، دار الفتیا، ۱۹۹۵.

۳۱. زید بن محمد الرمانی، مقاصد الشریعة فی الکسب، دار طویق، الریاض، عدد الصفحات: ۷۳ عدد المجلدات: ۱، الإصدارالأولی.

۳۲. زید بوشقرا، عوامل تغییر الاحکام فی التشریع الاسلامی (تغییر المآل و تغییر المقصد)، جدة، جامعة محمد الاول، کلیة الآداب و العلوم الاسلامیة، ۱۹۹۸ (دکتوراه).

۳۳. شاه ولی الدهلوی، حجة الله البالغة، المحقق: السید سابق، بیروت، لبنان، دار الجیل، الاولی ۲۰۰۵، عدد الاجزاء ۲.

۳۴. شرفی، عبدالمجید، عصری سازی اندیشه دینی، ترجمه محمد امجد، تهران، چاپ اوّل، نشر ناقد، ۱۳۸۲.

۳۵. شیخ صدوق، محمد بن بابویه القمی، علل الشرائع، تصحیح: سید فضل اللّه طباطبایی قم، مکتبة الطباطبایی.

۳۶. طه جابر العلوانی، مقاصد الشریعة، دار الهدی للطباعة و النشر و التوزیع، ۲۰۰۱، ۱۹۰ من الصفحات.

۳۷. عبد الحکیم عبد الرحمن أسعد سعدی، مباحث العلة فی القیاس عند الاصولیین.

۳۸. عبد الحمید العلمی، منهج الدرس الدلالی عند الامام الشاطبی، الرباط، وزارة الاوقاف و الشؤون الاسلامیة، ۲۰۰۱.

۳۹. عبد الرحمن ابراهیم الکیلانی، قواعد المقاصد عند الامام الشاطبی عرضا و دراسة و تحلیلا، دمشق، دار الفکر، ۲۰۰۰.

۴۰. عبد الرحمن الحسینی، أبو إسحاق الشاطبی: حیاته و معالم من فکره، الرباط، دار الحدیث الحسنیة، ۱۹۹۴.

۴۱. عبد الرحمن عبد الخالق، المقاصد العامة للشریعة الاسلامیة، الکویت، مکتبة الصحوة، ۱۴۰۵ هـ.

۴۲. عبد السلام الرفعی، المقاصد الشرعیة و أثرها فی الفقه الاسلامی من خلال المذهب المالکی، المغرب، دار الحدیث الحسنیة، ۱۹۹۸، (ماجستیر).

۴۳. عبد العزیز المرسی، المقاصد الضروریة للشریعة الاسلامیة و وسائل حمایت‌ها، القاهرة، ۱۹۷۶.

۴۴. عبد القادر بن حرز الله، التعلیل المقاصدی لأحکام الفساد و البطلان فی التصرفات المشروعة و أثره الفقهی، باتنة (الجزائر)، المعهد الوطنی للتعلیم العالی للعلوم الاسلامیة، قسم أصول الفقه، ۱۹۹۷(ماجستیر).

۴۵. عبد الکریم زیدان، نظرات فی الشریعة، بیروت، مؤسسة الرسالة، الاولی، ۲۰۰۰.

۴۶. عبد الله الخضر، منهج المالکیة فی الاستدلال بالمآلات الشرعیة، مکناس، جامعة مولای إسماعیل، کلیة الآداب، ۱۹۸۷.

۴۷. عبد الله الکمالی، مقاصد الشریعة فی ضوء فقه الموازنات، بیروت، دار ابن حزم، ۲۰۰۰.

۴۸. عبد الله النعیم، جمال الدین الشریف، مقاصد الشریعة الاسلامیة، السودان، جامعة الجزیرة، معهد إسلام المعرفة، الاولی، ۲۰۰۵.

۴۹. عبد المجید الصغیر، الفکر الاصولی و إشکالیة السلطة العلمیة فی الاسلام، الهیئة المصریة العامة للکتاب - مکتبة الأسرة، ۲۰۱۰، ۶۱۷ ص، بیروت، دار المنتخب العربی، ۱۹۹۴.

۵۰. عتیق العقبی، التفسیر و المقاصد عند ابن عاشور، تونس، دار السنابل، ۱۹۸۹.

۵۱. عثمان المرشد، المقاصد فی العقود، مکة المکرمة، جامعة أم القری، د.ت، ۱۹۷۷(رسالة الدراسات العلیا).

۵۲. العز بن عبد السلام (۶۶۰ هـ)، قواعد الأحکام فی مصالح الأنام.

۵۳. عزالدین بن زغیبة، المقاصد العامة للشریعة الاسلامیة، تونس، جامعة الزیتونیة، المعهد الاعلی للشریعة، ۱۹۹۳ (دکتوراه).

۵۴. علال الفاسی، مقاصد الشریعة الاسلامیة و مکارمها، الدار البیضاء، مکتبة الوحدة الوطنیة، د.ت.

۵۵. علی أحمد الجرجاوی، حکمة التشریع و فلسفته.

۵۶. علی عبد العزیز العمیرینی، التعلیل بالوصف المناسب عند الاصولیین، رسالة ماجستیر، تمّ مناقشتها سنة ۱۴۰۱ هـ، فی الریاض، جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیة، کلیة الشریعة.

۵۷. علیدوست، ابوالقاسم، فقه و عقل، تهران، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، چاپ اوّل.

۵۸. عمر سلیمان الاشقر، مقاصد المکلفین فیما یتعبد به لرب العالمین، القاهرة، جامعة الازهر، کلیة الشریعة و القانون، ۱۹۸۰(دکتوراه).

۵۹. عمر سلیمان الاشقر، مقاصد المکلفین، بیروت، دار النفائس، ۱۹۹۱.

۶۰. عوض بن محمد القرنی، مقاصد الشریعة الاسلامیة، جدة، دار الاندلس الخضراء، ۱۹۹۹.

۶۱. فهمی محمد علوان، القیم الضروریة و مقاصد التشریع الاسلامی، القاهرة، الهیئة العامة للکتاب، ۱۹۹۴.

۶۲. مجموعة مؤلفین (محمد مهدی شمس الدین، محمد حسین فضل الله، طه جابر العوانی، محمد حسن الامین، حسن الترابی، أحمد الریسونی، عبد الهادیی الفضلی، جمال الدین العطیة)، الاجتهاد المقاصدی: من مقاصد الشریعه الی مقاصد الدین، بیروت، دار الهادی، ۲۰۰۸، بغداد، مرکز دراسات فلسفة الدین.

۶۳. مجموعة مؤلفین، خطاب التجدید الاسلامی، دمشق، دار الفکر، الاولی، ۲۰۰۴ م.

۶۴. مجید حمید العنبکی، اثر المصلحة فی التشریعات، الکتاب الاوّل فی التشریع الإسلامی، الاولی، الدار العلمیة الدولیة و دار الثقافة للنشر و التوزیع، عمان، ۲۰۰۲.

۶۵. محمد الحبیب ابن الخوجة، بین علمی أصول الفقه و المقاصد، مرکز الفقه الاسلامی، جدة، مجلد واحد.

۶۶. محمد الزحیلی، مقاصد الشرعیة، ۱۹۹۸.

۶۷. محمد الطاهر بن عاشور، مقاصد الشریعة، مرکز الفقه الاسلامی، جدة، تحقیق الشیخ محمد الحبیب ابن الخوجة، مجلد واحد.

۶۸. محمد المحفوظی، الفقه المقاصدی عند ابن رشد من خلال مؤلفه البیان و التحصیل، الرباط، دار الحدیث الحسنیة، د.ت (رسالة الدراسات العلیا).

۶۹. محمد بن عطیة، نحو تفعیل مقاصد الشریعة، فیرجینیا، المعهد العالمی للفکر الاسلامی، دمشق، دارالفکر، ۲۰۰۱ (بررسی شود آیا این غیر از جمال عطیة است؟ او نیز کتابی با این عنوان دارد).

۷۰. محمد خالد مسعود، فلسفة التشریع الاسلامی، دراسة حول أبی إسحاق الشاطبی، إسلام آباد، ۱۹۷۹، (بالانجلیزیة).

۷۱. محمد سعد بن أحمد بن مسعود الیوبی، مقاصد الشریعة الاسلامیة و علاقتها بالادلة الشرعیة، الریاض، دار الهجرة، ۱۹۹۸.

۷۲. محمد سعید رمضان البوطی، ضوابط المصلحة فی الشریعة الاسلامیة، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۰ ق.

۷۳. محمد عبد الله العجلان، أدلة الاحکام الشرعیة فی أصول الشاطبی، الریاض، جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیة، کلیة الشریعة، ۱۳۹۸ هـ. (ماجستیر).

۷۴. محمد عبد المنعم عفر، السیاسة الاقتصادیة فی إطار مقاصد الشریعة الاسلامیة، مکة المکرمة، جامعة أم القری، ۱۹۹۵.

۷۵. محمد مصطفی شبلی، تعلیل الأحکام، دمشق، دار العلم، ۱۳۸۶ هـ، ۱۹۶۶ م (دکتوراه).

۷۶. محمد منیر عمران، مقاصد الشارع من وضع الشریعة، القاهرة، المطبعة الاهلیة الکبری، ۱۹۳۰

۷۷. محمد هاشم البرهانی، سد الذرائع فی الشریعة الاسلامیة، بیروت، مطبعة الریحانی، ۱۹۸۵، (ماجستیر).

۷۸. مزید الانصاری، مدخل إلی مقاصد الشریعة، مکناس، مکتبة المعرفة، د. ت.

۷۹. مصدق حسن، الهندسة الوراثیة و مقاصد الشریعة، تونس، جامعة الزیتونة، ۱۹۹۷(رسالة الدرسات العلیا).

۸۰. مصطفی الزلمی، فلسفة التشریع، بغداد، دار الرسالة، ۱۹۷۹.

۸۱. مصطفی بن کرامة الله مخدوم، قواعد الوسائل فی الشریعة الاسلامیة: دراسة أصولیة فی ضوء المقاصد الشرعیة، الریاض، دار اشبیلیة، ۱۹۹۹.

۸۲. مصطفی زید، المصلحة فی التشریع الاسلامی،

۸۳. مصطفی محمد الزرقاء، الاستصلاح و المصالح المرسلة، دمشق، دارالقلم، ۱۹۸۸.

۸۴. نادیة الزاوی، الامام الجوینی رائد الفکر المقاصدی، الرباط، دار الحدیث الحسنیة، د.ت (رسالة الدرسات العلیا).

۸۵. نعمان جغیم، طرق الکشف عن مقاصد الشارع، الاردن، دار النفائس، ۲۰۰۲.

۸۶. نور الدین الخادمی، الاجتهاد المقاصدی حجیته، ضوابطه، مجالاته، الدوحة، کتاب الأمة، ۱۹۹۸، ۲ ج.

۸۷. نور الدین بوثوری، مقاصد الشریعة: التشریع الاسلامی المعاصر بین طموح المجتهد و قصور الاجتهاد، بیروت، دار الطلیعة، ۲۰۰۱.

۸۸. نورة بوحنّاش، الشاطبی، قراءة معاصرة لنصّ قدیم، بیروت، جداول، الاولی، ۲۰۱۱.

۹۰. یوسف احمد بدوی، مقاصد الشرعیة عند شیخ الاسلام ابن تیمیة، عمان، دار النفائس، ۲۰۰۰.

یوسف القرضاوی، السیاسة الشرعیة فی ضوء نصوص الشریعة و مقاصدها، بیروت، مؤسسة الرسالة، الاولی، ۲۰۰۰.

یوسف القرضاوی، دراسة فی فقه مقاصد الشریعة بین المقاصد الکلیة و النصوص الجزئیة، القاهرة، دار الشروق، الطبعة الأولی، ۱۴۲۷ هـ/ ۲۰۰۶ م.

یوسف القرضاوی، مقاصد الشریعة بین شیخ الاسلام ابن تیمیة و جمهور الاصولیین من القرن الخامس إلی الثامن الهجری، القاهرة، جامعة القاهرة، کلیة دار العلوم، ۲۰۰۰، (ماجستیر).

یوسف حامد العالم، المقاصد العامة للشریعة الاسلامیة، دار الحدیث القاهرة، الدار السودانیة بالخرطوم، فیرجینیا، المعهد العالمی للفکر الاسلامی، ۱۹۹۵.

جمع‌بندی

با وجود اینکه در فقه شیعه به صورت جزئی و ناهماهنگ، با مفاهیمی همچون مذاق، روح، اسرار و علل شریعت به نحوی اهداف شریعت تبیین شده است؛ اما کشف هدف شریعت و مقاصد، به صورت هماهنگ و مستقل مورد توجه قرار نگرفته است. در فقه سنی مقاصدالشریعه از جایگاهی ویژه برخوردار است. نه‌تنها مالکی‌های مدعی، بلکه پیش‌قدم این عرصه اشعری‌ها هستند و ادامه آن توسط مالکی‌های شمال آفریقا و شافعیان و فقهای بلخ و خراسان دنبال می‌گردد. در عرصه مقاصدالشریعه، حداقل دو مکتب مهم فقهی جوینی اشعری و شاطبی مالکی- سلفی وجود دارد که بقیه‌ی فقها با الهام از این دو مکتب، در مسیر مقاصدالشریعه گام‌های مهم برداشته‌اند.

منابع

1. بوسعادی، یمینه ساعد. مقاصد الشریعه و اثرها فی الجمع و الترجیح بین النصوص. چاپ: دار ابن حزم- بیروت ۲۰۰۷ م.

2. الجیاش، عبدالحمید. اصول الفقه الاسلامی. چاپ: دارالنهضه العربیه ۲۰۰۷ م.

3. حلاق، وائل. تاریخ النظریات الفقهیه فی الاسلام. ترجمه: احمد موصللی. چاپ: دارالمدارالاسلامی ۲۰۰۷ م.

4. خالد، زهری. تعلیل الشریعه بین السنه والشیعه. چاپ: دارالهادی-قم ۲۰۰۳ م.

5. دنیوی، محسن. مجموعه میزگردهای همایش تحول در علوم انسانی. ناشر: کتاب فردا-قم ۱۳۹۱ هـ.

6. رازی، فخرالدین. مباحث المشرقیه. تهران، مکتبه اسدی ۱۹۶۶ م

7. ریسونی، احمد. اهداف دین از دیدگاه شاطبی. مترجم: سید حسن اسلامی-سید محمدعلی ابهری. چاپ: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه-قم ۱۳۷۶ هـ.

8. ریسونی، احمد. محاضرات فی مقاصدالشریعه. چاپ: دارالسلام-رباط ۲۰۰۹ م.

9. الزرقاء، مصطفی احمد. المدخل الفقهی العام. چاپ: الف باء الادب- دمشق ۱۹۶۸ م.

10. زهری، خالد. تعلیل الشریعه بین السنه والشیعه. چاپ: دارالهادی-قم ۲۰۰۳ م

11. السرین، عبدالودود محمد. تاریخ الفقه الاسلامی و نظریاته العامه، چاپ: دارالنهضه العربیه ۱۹۹۳ م.

12. علی‌دوست، ابوالقاسم. فقه و عقل، ناشر: سازمان انتشارات فرهنگ و اندیشه-تهران ۱۳۸۶ هـ.

13. الفاسی، علال. مقاصدالشریعه و مکارمها. تحقیق: اسماعیل حسنی. چاپ: دارالسلام- قاهره ۲۰۰۱ م

14. فیومی، احمدابن محمدمقری، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. چاپ: دارالرضی- قم بی‌تا.

15. قرضاوی، یوسف. دراسه فی المقاصدالشریعه بین المقاصدالکلیه و النصوص الجزئیه. چاپ: دارالشرق-قاهره ۲۰۰۸ م.

16. مبلغی، احمد. مکاتب فقهی مقارن (در پایگاه اطلاع‌رسانی احمد مبلغی).

17. المدی، بوشعیب. الفکرالمقاصدی عند ابن تیمیه. چاپ: رباط، کلیه آداب والعلوم الانسانیه ۱۹۹۶ م.

[1]. فیومی، احمدابن محمدمقری، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم، دارالرضی، بی‌تا.


[2]. ریسونی، احمد، اهداف دین از دیدگاه شاطبی، مترجم سید حسن اسلامی-سید محمدعلی ابهری، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه، ۱۳۷۶ ش، ص ۳۷.


[3]. همان، ص ۴۰.


[4]. بوسعادی، یمینه ساعد، مقاصدالشریعه و اثرها فی الجمع و الترجیح بین النصوص، بیروت، دار ابن حزم، ۲۰۰۷ م.، ص ۳۳.


[5]. دنیوری، محسن، مجموعه میزگردهای همایش تحول در علوم انسانی، قم، کتاب فردا، ۱۳۹۱ هـ. ق، ص ۹۳.


[6]. همان، نیز: علی‌دوست، ابوالقاسم، فقه و عقل، تهران، سازمان انتشارات فرهنگ و اندیشه، ۱۳۸۶ هـ. ق، ص ۱۳۰-۱۴۰.


[7]. نک: زهری، خالد. تعلیل الشریعه بین السنه و الشیعه، قم، دارالهادی، ۲۰۰۳ م.، ص ۲۳-۲۵ به نقل از الزریعه الی تصانیف الشیعه آقا بزرگ تهرانی.


[8]. بوسعادی، همان، ص ۶۷.


[9]. السرین، عبدالودود محمد، تاریخ الفقه الاسلامی و نظریاته العامه، بی جا، دارالنهضه العربیه، ۱۹۹۳ م.، ص ۳۰ نیز: حلاق، وائل، تاریخ النظریات الفقهیه فی الاسلام، ترجمه: احمد موصللی، بی جا، دارالمدارالاسلامی،۲۰۰۷ م.، ص ۳۶.


[10]. اسماعیل، حبیب، ۲۰۰۶، ص ۴۰.


[11]. حلاق، همان، ص ۱۱۸.


[12]. الزرقاء، مصطفی احمد، المدخل الفقهی العام، دمشق، الفباء الادب، ۱۹۶۸ م، ج ۱، ص ۶۷.


[13]. الجیاش، عبدالحمید، اصول الفقه الاسلامی، بی جا، دارالنهضه العربیه، ۲۰۰۷ م.، ص ۴۷.


[14]. الجیاش، همان، ص ۵۳.


[15]. الزرقاء، همان، ص ۹۰.


[16]. الزرقا، همان، ص ۴۹.


[17]. الزرقاء همان، ص ۷۷.


[18]. همان، ص ۱۱۴.


[19]. الزرقاء، همان، ص ۹۷.


[20]. الزرقاء، همان، ص ۱۱۵.


[21]. زهری، همان، ص ۱۱۲.


[22]. بوسعادی، همان، ص ۹۴ نیز: ریسونی، همان، ص ۵۸.


[23]. زهری، همان، ص ۱۷۰.


[24]. زهری، همان، ص ۱۷۵-۱۷۶.


[25]. همان.


[26]. ریسونی، همان، ص ۶۱.


[27]. ریسونی، همان به نقل از مفتاح دارالسعاده، ابن قیم، ج ۲، ص ۴۲.


[28]. ریسونی، همان، ص ۶۴.


[29]. ریسونی، همان، ص ۷۱.


[30]. مبلغی، احمد، مکاتب فقهی مقارن، پایگاه اطلاع رسانی احمد مبلغی.


[31]. نک: ریسونی، احمد، محاضرات فی مقاصدالشریعه، رباط، دارالسلام، ۲۰۰۹ م.؛ نیز: بوسعادی، همان، ص ۹۰.


[32]. ریسونی، همان.


[33]. ریسونی، همان، ۱۳۷۶ ص ۷۱-۷۶ نیز: بوسعادی، ص ۹۵.


[34]. رازی، فخرالدین، مباحث المشرقیه، تهران، مکتبه اسدی، ۱۹۶۶، ج ۱، ص ۵۴۳.


[35]. ریسونی همان، ص ۷۷.


[36]. همان.


[37]. ریسونی همان، ص ۸۷-۸۹.


[38]. همان؛ نیز: بوسعادی، ص ۱۰۱.


[39]. المدی، بوشعیب، الفکرالمقاصدی عند ابن تیمیه، رباط، کلیه آداب و العلوم الانسانیه، ۱۹۹۶ م.


[40]. ریسونی همان، ص ۱۴۵.


[41]. ریسونی، همان، ص ۱۳۰؛ نیز: ریسونی، احمد، محاضرات فی مقاصد الشریعه، رباط، دارالسلام، ۲۰۰۹ م.


[42]. نک: ریسونی ۲۰۰۹ ذیل ابن عاشور.


[43]. ریسونی همان؛ نیز: الفاسی، علال، مقاصد الشریعه و مکارمها، تحقیق اسماعیل حسنی، قاهره، دارالسلام،۲۰۰۱ م.


[44]. قرضاوی، یوسف، دراسه فی المقاصد الشریعه بین المقاصد الکلیه و النصوص الجزئیه، قاهره، دارالشرق، ۲۰۰۸ م.، سراسر کتاب.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

مجله نیستان ادیان و مذاهب شماره 5 تقدیم محققان گرانمایه می شود. برای دریافت روی قسمت...
 این مقاله در شماره 4 مجله نیستان ادیان و مذاهب به چاپ رسیده است. بررسی...
این مقاله در نیستان ادیان و مذاهب شماره 4 به چاپ رسیده است چکيده جهان اسلام...
تفاوتها و نقاط اشتراک ديدگاه شيعيان با  معتزليان و اهل سنت از ديدگاه شيخ مفيد...
نماز اسماعيليان  كلمات و سوالات مرتبط: نماز اسماعيلي‌ها. اسماعيليه و...
  فصلنامه طلوع، ش19، از صفحه 89 تا صفحه 114     چكيده     از اهداف مهم تدوين اين...
فصلنامه طلوع، ش13ـ14، از صفحه 251 تا صفحه 268 ١. تعريف مذهب زيديه از جمله مذاهب...
 فصلنامه طلوع، ش16، از صفحه 85 تا صفحه 104 چكيده ابومنصور ماتريدي بنيانگذار مكتب...
چكيده مقاله حاضر، ضمن بررسي نحوه‌ي پيدايش معتزله به علل ذهني و خارجي شكل‌گيري آن...
فصلنامه طلوع، ش8ـ9، از صفحه 249 تا صفحه 282   با طلوع خورشيد فروزان اسلام در پهنه...
درآمد یکی از جریان­های پرنفوذ تاریخ اندیشی عصر نخستین اسلامی، جریان مرجئه است...
  فصلنامه طلوع، ش16، از صفحه 175 تا صفحه 186 اشاره اگر با دقت به نقشه آسيا...
يکي از جريان‌هاي مرتبط با مهدويت، جريان جهميان است. او 15 روز مسجد الحرام را...
  فصلنامه طلوع، ش 5، ص 76 ـ ص 97 چكيده سجده به معناى خضوع و تذلل است، و بالاترين...
چشم‌اندازي به وضعيت ديني و مذهبي خراسان بزرگ در سده‌هاي نخستين اسلامي   چكيده  ...