چكيده

   يكي از وظايف بسيار مهم انسان نسبت به دين، تكريم و عمل به احكام و سنّت آن است. از سوي ديگر، در همه‌ي اديان احكام و سنت‌هاي خاصي وجود دارد که عمل به آن‌ها يا واجب است يا مستحب، که  به صورت نماز، نيايش، دعا و ... انجام مي‌شوند. اين قوانين در اديان ابراهيمي تا حدودي مشابه و در مواردي مشترکند، از اين روي پيروان آن‌ گاه به صورت دعا به درگاه حق راز و نياز مي‌كنند و برخي به صورت نماز كه به همان معناي دعا است، ركوع و سجود برپا مي‌كنند. اين‌گونه که خود کيفت انجام احکام و سنت‌هاي پيامبر اكرم(ص)، حضرت موسي و حضرت عيسي(ع) و... ، چه بسا مختلف باشد، ولي در هر حالت سپاسگذاري درگاه خدا بود و دعا و نيايش محسوب مي‌گرديد و بسان طلب عفو، رحمت و بخشش از خداوند مي‌باشند. اين مهم‌ترين خواست پيروان اديان است که در قالب دعا، نيايش و نماز تلبور يافته است و صورت‌هاي متفاوتي دارد.

كليد واژه‌‌ها: نماز،‌ ايمان، طهارت، سنت، يهوديان، كليسا، اورشليم، استجابت.

 

   درآمد

 

   وقتي كه ما به واژه نماز نگاه مي‌كنيم يا تاريخچه نماز را بررسي مي‌کنيم معلوم مي‌شود كه نماز يكي از پنج  اصلي است كه اسلام بر آن بنا شده است. چنان چه امام باقر( مي‌فرمايد: 

   «بني الاسلام علي خمسة اشياء،‌ علي الصلاة و الزكاة و الحج و الصوم و الولاية».1

   نماز ستون دين است به طوري كه پذيرفته شدن عبادات ديگر در گرو قبولي اين عبادت قرار داده شده است، امام جعفر صادق(ع) فرمود: «اول ما يحاسب لله العبد علي الصلاة فاذا قبلت قبل منه سائر عمله و اذا ردّت عليه رد ما سواه» اولين چيزي كه بنده محاسبه مي‌گردد نماز است، پس اگر پذيرفته شود سائر اعمال او پذيرفته مي‌شود و اگر پذيرفته نشود، سائر اعمال او نيز قابل قبول نيست.2

   نماز در هر دين وجود دارد، ولي كيفيت انجام آن متفاوت است. نماز داراي شرايط و آدابي است كه فرد مسلمان موظف به رعايت برخي از آنها به صورت واجب و رعايت برخي به صورت مستحب مي‌باشد. در قرآن، نماز بارزترين مصداق ارتباط با خداوند مي‌باشد، اهميت آن به حدّي است كه يكي از اهداف بعثت انبياء را اقامه نماز مي‌داند. در قرآن مجيد مهم‌ترين مصداق تقوي نماز را ذكر مي‌كند. «فَاَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَةَ اللهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا ... وَاتَّقُوهُ وَاَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَلاَ تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ». (پس روي خود را با گرايش تمام به حق، به سوي اين دين كن با همان سرشتي كه خدا مردم را بر آن سرشته است ... و از او پروا بداريد و نماز را برپا كنيد و از مشركان مباشيد).3

    

 

   تعريف نماز

 

   نماز در لغت به معني دعا است، اما در صطلاح عبارت است از عبادت خاصي كه حدود و اوقات شرعي‌ مخصوصي دارد.4 نمازهاي اسلامي به دو دسته واجب و نافله تقسيم مي‌شوند. مهم‌ترين نماز واجب،‌ نمازهاي روزانه است كه در پنج نوبت صبح، ظهر، عصر، مغرب و عشاء برگزار مي‌شود و مسلمان بايد در هر صورت اين نمازها را به جا آورد و چنانچه به هر دليلي آن را به وقت خود انجام نداد بايد قضاي آن را به جا آورد چون از پيامبر اكرم(ص) سؤال شد، بهترين اعمال كدام است؟ فرمود: «الصلاة لمواقيتها». نمازي كه در وقت خودش به جا آورد.5

   در قرآن مجيد مي‌فرمايد: «در انجام همه نمازها و (به خصوص) نماز وسطي (نماز ظهر) كوشا باشيد و از روي خضوع و اطاعت براي خدا به پا خيزيد». 6 

   در اين آيه مي‌فرمايد: واژه «قانتين» از ماده قنوت به دو معني آمده است:

    1. پيروي و اطاعت‌كردن؛

    2. خضوع و تواضع، ولي بعيد نيست كه در آيه فوق به هر دو معني باشد.

   چنان چه در حديثي از امام صادق(ع) آمده است كه در تفسير «قوموا لله قانتين» فرمود: «منظور از اين است كه نماز را با خضوع و توجه به خداوند به جا آوريد» و ديگر نيز مي‌فرمايد: «از روي اطاعت به پا خيزيد و به جا بياوريد».7

   

   تاريخچه نماز در قرآن

   نماز در اديان ابراهيمي، در ميان عبادات هميشه رتبه اول را به خود اختصاص داده است. در قرآن اولين نماز و دعا براي اقامه نماز از زبان حضرت ابراهيم(ع) شنيده مي‌شود و بعد از او نماز يكي از اركان اصلي دين براي تمام پيامبران شمرده شده است. با نگاه به قرآن در مورد نماز با آيات ذيل مواجه مي‌شويم:

   1. نماز ابراهيم(ع): در دعاي حضرت ابراهيم(ع) هنگام سكونت در بيت‌الله ‌الحرام آمده است:

   «پروردگارا! آنها بسياري از مردم را گمراه كردند. پس هر كه از من پيروي كند بي‌گمان او از من است و هر كه مرا نافرماني كند،‌ به يقين تو آمرزنده و مهرباني».

   «پروردگارا! [من يكي] از فرزندانم را در دره‌اي بي كشت نزد خانه محترم تو سكونت دارم. پروردگار! تا نماز را به پا دارند،‌ پس دل‌هاي برخي از مردم را به سوي آنان گرايش دِه و آنان را از محصولات مورد نيازشان روزي دِه باشد كه سپاسگزاري كنند».8

    2. قامه نماز توسط اسحاق و يعقوب(ع): «و اسحاق و يعقوب را [به عنوان نعمتي] افزون بر او بخشيديم و همه را از شايستگان قرار داديم و آنان را پيشوايان قرار داديم كه فرمان ما هدايت مي‌كردند. و به ايشان انجام دادن كارهاي نيك و بر پا داشتن نماز و دادن زكات را وحي كرديم و آنان پرستنده‌ها بودند».9

   3. اقامه نماز توسط حضرت موسي(ع): «و به موسي و پيروان وحي كرديم كه شما دو تن براي قوم خود در مصر خانه‌هايي ترتيبدهيد و سراهايتان را رو به روي هم قرار دهيد و نماز برپا داريد و مؤمنان را مژده دِه». 10

   4. نماز حضرت شعيب (ع): «گفتند: اي شعيب! آيا نماز تو به دستور مي‌دهد كه آن را پدران ما مي‌پرستيده‌اند رها كنيم، يا در اموال خود به ميل خود تصرف نكنيم؟ راستي تو بُردبار فرزانه‌اي».11

   5. نماز حضرت زكريا (ع): پس در حالي كه ايستاده بود در محراب خود دعا مي‌كرد. 12

   6. سفارش لقمان به فرزندش درباره‌ي نماز13

   7. دستور خداوند به مريم(س) براي نماز: «اي مريم! فرمانبردار خداي خود باش و سجده كن و با ركوع كنندگان ركوع نما».14

   

   نشانه‌ي نماز و فوائد آن

   نماز نشان از خدا دارد و همين تمام سخن است. قرآن نماز را نشانه‌ي ايمان،‌ تقوي، اصلاح و... برشمرده است.

   در سوره بقره آمده است: 

   «اين است كتابي كه در حقانيت آن هيچ ترديدي نيست و مايه هدايت و تقوي پيشه‌گان است, آناني كه به غيب ايمان مي‌آورند و نماز را بر پا مي‌دارند و از آنچه به ايشان داديم انفاق مي‌كنند». 15

   

   يكي از ويژگي‌هاي بارز مؤمن اقامه نماز مي باشد، به عنوان نمونه مي‌فرمايد:

   «ولي شما، تنها خدا و پيامبر اوست و كساني كه ايمان آورده‌اند همان كساني كه نماز بر پا مي‌دارند و در حال ركوع زكات مي‌دهند». 16

   و مي‌فرمايد:

   «و اگر ايمان داريد، از خدا و پيامبرش اطاعت كنيد،‌‌ مؤمنان همان كسانيند كه چون خدا ياد شود دل‌هايشان بترسد. و چون از آيات او بر آنان خوانده شود بر ايمان‌شان بيفزايد و از آنچه به ايشان روزي داده‌ايم انفاق مي‌كنند.»17

    

   آداب و شرايط نماز

   طهارت

   طهارت شامل وضو، غسل و تيمم مي‌باشد. در قرآن ذكر شده است:

   «اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! چون، [عزم] نماز برخيزيد، صورت و دست‌هايتان را تا آرنج بشوييد و سر و پاهاي خودتان را تا برآمدگي پيش [هر دو پا] مسح كنيد».18

   «و اگر جنب هستيد، خود را پاك كنيد [غسل نماييد]... ».

   در سوره نساء مثل آيه قبلي نيز آمده است:

   «اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! در حال مستي به نماز نزديك نشويد تا زماني كه بدانيد چه مي‌گوييد و در حال جنابت [وارد نماز نشويد] مگر اينكه راهگذر باشيد تا غسل كنيد و اگر بيماريد و در حال سفريد...».19

   

    وضو

   طريقه طهارت گرفتن براي نماز به صورت وضو، غسل و يا تيمم مي‌باشد، و داشتن يكي از اين صورت‌ها با لحاظ شرايط، كفايت مي‌نمايد.

   وضو به دو صورت ترتيبي و ارتماسي صورت مي‌گيرد.

   «آنچه در وضو واجب است، شستن صورت و دست‌ها و مسح سر و پاها مي‌باشد».20

   بنا بر احتياط واجب، بايد صورت از بالا به پايين شسته شود و شستن از پايين به بالا، بنا بر احتياط واجب جائز نيست. البته آب را از پايين صورت به بالا برگرداند ليكن وقتي كه آب به پايين برمي‌گردد نيّت شستن نمايد،‌ جايز است.21

   اما در وضو ارتماسي، به ترتيب وضوي ترتيبي شخص صورت و دست را به نيّت وضو در آب فرو مي‌برد و بعد به مسح مي‌پردازد.

   

   غسل

   در برخي موارد غسل براي نماز واجب است؛ مانند غسل جنابت، مس ميت، حيض و... . غسل هم داراي دو نوع ترتيبي و ارتماسي است. غسل‌هاي واجب شش نوع است:

   «جنابت، حيض، استحاضه، نفاس، مس ميت و غسل اموات و بنابراين اقوي غير از غسل اموات ساير غسل‌ها وجوب شرعي ندارند».22

   بعد از وضو و غسل و تيمم بايد نمازگزار رو به قبله شود.

    

   تعيين جهت قبله

   در قرآن آمده است كه:

   «و از هر جا بيرون آمدي روي خود را به سوي مسجد  الحرام بگردان و هر كجا بوديد روي‌هاي خود را به سوي آن برگردانيد تا بر مردم بر شما حجتي نباشد... ». 23

    

   اذان يا ندا

   در قرآن آمده است:

   «و هنگامي كه [به وسيله اذان مردم را] به نماز مي‌خوانيد آنان به مسخره و بازي مي‌گيرند. زيرا آنان مردمي هستند كه نمي‌انديشند». 24

   منظور از ناديتم اذاني است كه در اسلام قبل از هر نماز واجب روزانه تشريع شده است. به طوري كه گفته مي‌شود جز در اين آيه در هيج جاي ديگر قرآن، از اذان اسمي برده نشده است.25

   اذان،‌ به مفهوم اعلام زمان نماز براي مسلمانان و شعار آنان براي دعوت به سوي خداوند است، محتواي اذان اين است:

   «الله اكبر 2. اشهد ان لا إله الاّ الله 3. اشهد انّ محمّداً رسول الله 4. حيّ علي الصلاة 5. حيّ علي الفلاح 6. حيّ علي خير العمل 7. الله اكبر 8. لا إله إلاّ الله».

   

   اوقات نماز

   نمازها وقت‌هاي خاصي دارند كه بايد فقط در همان اوقات اقامه شوند. چنان چه وقت نمازهاي روزانه در قرآن آمده است:

   «پس بر آنچه مي‌گويند شكيبا باش و پيش از برآمدن آفتاب و قبل از فرو شدن آن با ستايش پروردگارت او را تسبيح گوي و برخي از ساعات شب و حوالي روز را به نيايش بپرداز، باشد كه خشنود گردي».26

   

   تحريم نماز در حالت مستي

   «اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! در حال مستي به نماز نزديك نشويد تا زماني كه بدانيد چه مي‌گوييد».27

   

   اخلاص در نماز

   شرط پذيرش نماز اخلاص است. در قرآن به پيامبر(ص) مي‌فرمايد:

   «فصل لربّك». (خالصانه براي پروردگارت نماز بگذار.)28

   

   تعقيبات نماز

   و چون نماز را به جاي مي‌آوريد خدا را در همه حال ايستاده و نشسته و بر پهلو آرميده ياد كنيد. پس چون آسوده خاطر شديد نماز را به طور كامل به پا داريد چون نماز بر مؤمنان در اوقات معين مقرر شده است.

   

   گونه‌هاي نماز در اسلام

   نماز روزانه: مازهاي روزانه‌ي هر مكلف بايد در پنج نوبت انجام پذيرد. صبح (2 ركعت)، نماز ظهر (4 ركعت)، نماز عصر (4 ركعت)، نماز مغرب (3 ركعت) و نماز عشاء (4 ركعت).

   که زبان انجام و اقامه اين نمازها را خداوند در قرآن مورد اشاره قرار داده است:

    و در دو طرف روز (اول و آخر آن) و نخستين ساعات شب نماز را بر پا داريد، زيرا خوبي‌ها، بدي‌ها را از بين مي‌برد، اين براي پند گيران، پندي است. 29

   و آيه ديگر مي‌فرمايد:

   «نماز را از زوال آفتاب تا نهايت تاريكي شب برپا دار، و نيز صبح را زيرا نماز صبح همواره مقرون با حضور فرشتگان است... ». 30

   و همچنين در سوره طه آمده است:

   «پس هر آن چه مي‌گويند شكيبا باش و پيش از برآمدن آفتاب و قبل از فرو شدن آن با ستايش پروردگارت [او را] تسبيح گويي و برخي از ساعات شب و حوالي روز را به ستايش بپرداز، باشد كه خشنود گردي».31

   

    نماز خوف

   در قرآن مجيد آمده است:

   «بر نماز‌ها و نماز ميانه مواظبت كنيد و خالصانه براي او به پا خيزيد پس اگر بيم داشتيد پياده يا سواره (نماز بخوانيد) و چون ايمن شديد خدا را ياد كنيد كه آنچه نمي‌دانستيد به شما آموخت».32

   

   نماز قصر

   انسان بايد در سفري كه كمتر از هشت فرسخ شرعي (5/22 كيلومتر) نباشد، نماز خود را شكسته بخواند. در مسافرت نمازهاي چهار ركعتي روزانه به دو ركعت كاهش مي‌يابد: يعني نمازهاي ظهر و عصر و عشاء در ضمن در صورتي نماز انسان شكسته مي‌شود كه شغل آن شخص مسافرت نباشد يا براي سفر معصيت نباشد.

   در سوره نساء آمده است كه: و چون در زمين سفر كرديد،‌ اگر بيم داشتيد آنان كه كفر ورزيده‌اند بر شما آزار برسانند گناهي بر شما نيست كه نماز را كوتاه كنيد چرا كه كافران پيوسته براي شما دشمني آشكارند. 33

   

   نماز جمعه

   نمازي كه به جاي نماز ظهر در روز جمعه برگزار مي‌شود و داراي دو جز (خطبه و نماز معمول) مي‌باشد. خطبه‌هايي كه قبل از نماز برگزار مي‌شود در نماز جمعه حداقل با پنج نفر شكل مي‌گيرد و حتماً بايد به صورت جماعت باشد. در شهر فقط يك نماز جمعه برگزار شود… در سوره جمعه آمده است: اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! چون براي نماز جمعه ندا داده شد، به سوي ذكر خدا بشتابيد و داد و ستد را وا گذاريد. اگر بدانيد، براي شما بهتر است. 34

   منظور از نماز جمعه همان نمازي است كه مخصوص روز جمعه تشريع شده است.35

    

   نماز در يهوديت

   نماز در لغت و اصطلاح

   نماز معادل فارسي، واژه صلاه مي‌باشد و ترجمه آن به انگليسي (Prayer) مي‌باشد؛ ولي اين معادل دقيق نيست. چنانچه در دائرة المعارف اسلامي آمده است كه در «کلمة صلوطا الاراميه» واژه «صلوطا» در زبان آرامي معناي واضحي دارد صلأ در آرامي به معناي خميدگي، فرو دستي، و ايستادن است و ماده صلوطا اسمي براي افعال مشتق شده از آن است و معني خم شدن را مي‌دهد و در بسياري از لهجه‌هاي آرامي براي استناد به نمازهاي شرعي استفاده مي‌گردد، هر چند كه معناي نماز فردي شخصي و... كه معمولاً در زبان سرياني به آن عوطا گفته مي‌شود، نيز مي‌باشد.36

   نماز و نيايش مهم‌ترين مراسمي است كه در كنيسه بر پا مي‌شود. نماز هم به معناي دعا آمده است و هم در زبان عبري به معناي فشار قرار دادن يا خود آوري و اظهار خشوع بوده است.

   علماي بزرگ مجمع يهودي از اوائل قرن پنجم قبل از ميلادي به تدريج براي نيايش‌ها قوانين وضع كردند. اين روند تنها پس از ويران شدن معبد و از ميان رفتن عبادت قرباني مركزي كه به شكل اهدايي حيوانات و گياهان بود، كامل گرديد و نماز كه از آن به عنوان «قرباني لب‌ها» و يا «عبادت قلبي» نام برده مي‌شد جايگزين آن گرديد.37

   يهوديان هنگام نماز و نيايش به سمت بيت المقدس رو مي‌كنند، و قوس كنيسه شبيه به قفسه يا كمدي كه غالباً پست پرده قرار دارد و طومارهاي تورات در آن جا نگهداري مي‌شود. هر دلدار رو به بيت المقدس قرار داده مي‌شود، و آن را به صورت كانون نيايش درمي‌آورد.38

   

   سنّت يهوديان

   يهوديان در هنگام نماز به سوي مسجد الاقصي رو مي‌كند و اين سنت همه يهوديان شرقي است، امّا يهوديان بيت المقدس به سوي معبد نماز مي‌گذارند. كتاب‌هاي متعددي درباره نمازهاي يهود وجود دارد كه چارچوب كلي نماز و نيايش‌ها در آنها با يكديگر تفاوت چنداني ندارد و فقط در نحوه وطن و قرائت و ديگر مسائل حاشيه‌اي با هم فرق دارند.39

   در مورد اهميت دعا و نماز گفته شده است:

   «دعا و نماز از قرباني‌هاي بزرگ‌تر و مهم‌تر است،‌ دعا و نماز از اعمال نيك نيز با اهميت تر است؛ زيرا ما كسي را نداريم كه از لحاظ انجام اعمال نيك از سرور ما موسي والاتر باشد، با اين حالت حاجت او فقط با خواندن دعا و نماز برآورده شدب.40

   ميكاه نبي آمد و آنها را به سه اصل كاهش داد. چنان كه نوشته شده است:

   اي انسان! به تو گفته شده است كه چه چيزي خوب است، و خداوند از تو چه چيزي را مي‌طلبد، غير از اينكه الطاف را به جا آوري، احسان و نيكوكاري را دوست بداري و در حضور خداي خويش با فروتني رفتار نمايي!.41

   

   نماز سپاس گذاري

   بهترين سپاس گذاري از خداوند متعال عرض تشكر و فروتني است. تشكر و سپاس گذاري در حالت فروتني و سجده ادا مي‌شود. وقتي كه مي‌گويد:

   «اي مؤمنان! ايمان بياوريد، نماز بر پا كنيد،‌ ايمان شرط است به اداي و پذيرش نماز خود نماز اداي خاص به احترام خداوند منان است».

   ايمان به عالي‌ترين وجه هنگام دعا كردن و نماز خواندن جلوه گر مي‌شود زيرا تنها آن كس به خداوند به علاقه او نسبت به آفريدگانش صميمانه ايمان دارد، به حضور پروردگار دعا مي‌كند و حاجات خود را از او مي‌خواهد، دعا كردن و نماز خواندن تنها به معناي الحاح براي رفع حاجات شخصي نيست،‌ دعا اعماق قلب با خالق خويش سخن مي‌گويد:

   «از او دعا و نماز هم به درگاه خداوند قبول و خوش آيند است. ذات خداوند قدّوس مشتاق شنيدن دعا و نماز عادلان و نيكوكاران است. دعا و نماز عادلان و نيكوكاران خشم و غضب ذات قدوس تبارك را به رحمت مبدل مي‌كند».42

   طبق عقيدة علماي يهود مهم ترين اصلي كه تمامي رابطه انسان با خداوند سرانجام بر روي آن استوار مي‌شود، ايمان است43 و ايمان به عالي‌ترين وجه، هنگام دعا كردن و نماز خواندن جلوه‌گر مي‌شود.44

    

   استجابت نماز و دعا

   دعاي انسان بايد اجابت شود دعا بايد صميمانه و از اعماق قلب برخيزد بلكه انسان كسي كه دعا مي‌كند و نماز مي‌خواند بايد شايستگي آن را داشته باشد كه دعا و نيايش مستجاب شود.

   «هر آن كس كه رضايت خدا را به جا آورد قلب خود را وقت نماز خواندن و دعا كردن با نيّت كامل متوجه او مي‌سازد، دعايش مستجاب مي‌شود».

   هر آن كس كه ترس از خدا در دل است سخنانش شنيده مي‌شود.45

    

   اقسام نماز در آيين يهود

   نماز دو نوع است نماز فردي و دلخواه كه با توجه به شرايط و نيازهاي شخصي خوانده مي‌شود و هيچ ارتباطي به آداب و رسوم ندارد، نماز دوم نماز جماعت است. نماز جماعت با دست كم دَه نفر در زمان‌ها و مكان‌هاي مشخص با توجه به آداب و رسوم و قوانين وضع شده بر پا مي‌شود، به اين دَه تن (نصاب) يا (مينيان) گفته مي‌شود. همه نماز گذاران ذكرها را با هم تكرار مي‌كنند. بخش‌هاي اندكي از نماز كه توسط پيش نماز تنهايي خوانده مي‌شود.46

   

   نااميدي از استجابت

   ليكن هيچ كس نبايد از ترس اينكه دعايش پذيرفته نشود، از خواندن نماز خودداري كند، بلكه بايد پيوسته دعا كردن و خواندن نماز ادامه دهد.

   اگر انسان مي‌بيند كه نماز مي‌خواند و دعا مي‌كند اما دعايش مستجاب نشود بايد بار ديگر به دعا بپردازد.47 يعني تا آخرين لحظه حيات آدمي نبايد اميد خود را از رحمت خداوند قطع كند.48

   

   دعا براي ديگران

   انسان نبايد هنگام دعا و نماز به خود بينديشد بلكه در عين حال به فكر ديگران و احتياجات آنان نيز باشد. هر كس كه مي‌تواند براي هم نوعش دعا بخواند و جهت وي طلب رحمت و آمرزش نمايد و اين كار را نكند گناهكار خوانده مي‌شود. چنان چه آمده است كه: « حاشا از من كه به خداوند گناه ورزيده و از دعا كردن براي شما خودداري مي‌نمايم»49 دعا را هم به صورت جمع بخواند و نه به صورت انفرادي.50

   دعا و نماز قلبي باشد؛ چه اين‌که دعاي حقيقي، چيزي بيش از حركت و تلفظ لبان است بايد از اعماق قلب برخيزد. دعا و نماز انسان مورد قبول نمي‌شود، مگر اينكه وي قلب و جان خود را كف دست است برافرازيم.51 ما نبايد تنها دست‌هايمان را هنگام دعا و نماز به سوي خداوند بلند كنيم، بلكه بايد قلب خود را نيز متوجه خالق جهان سازيم.52 خداوند خدايي خود را دوست بداريد و او را به تمامي دل و به تمام جان خود عبادت نماييد.53

    

   نمازهاي واجب

   در كتاب آشنايي با دين يهود آمده است:

   «اساس عبادت يهود را در گذشته (تا حدود 2000 سال پيش) مراسم قرباني‌ها تشكيل مي‌داد و دعاي لفظي در كنار آن قرار گرفت. اما پس از ويراني معبد مقدس يهوديان در بيت المقدس در سال 69 ميلادي، به علت توقف مراسم قرباني، اصل عبادت يهود، بر نماز و دعاهاي كلامي قرار گرفت و با گذشت زمان، آيين و متن نمازها، شكل مدرن امروزي را به خود گرفتب.54 يك يهودي پرهيزگار هر روز سه بار نماز مي‌گذارد. بامداد،‌ بعد از ظهر، شامگاه، نماز فرصتي است براي يهوديان كه به خداي خويش نزديك شود.55

   اما پس از ويران شدن معبد بيت المقدس، صورت نماز نوشته شده و خواندن آن واجب گرديده است. دور نمايه‌ي آن هم التماس و لابه است و هم آموزه‌هاي تلود، هم يادآوري رويدادهاي تاريخي يهودي، و هم مدح و ثناي پروردگار.56

   1. نماز صبح

    (شهرت) كه از سپيده دم تا يك سوم روز مي‌تواند آن را ادا نمود.

   2. نماز عصر: (مينحا)

   كه همان نماز قرباني است و زمان اقامه آن از ظهر تا اندكي قبل از غروب است.

    3. نماز عشاء (معايو)

   اين نماز كه از پس از غروب آفتاب تا طلوع ماه خوانده مي‌شود.

    نماز دوم و سوم (معاريو)، معمولاً به شكل نماز (مينحا معاريو) ادغام گشته و با هم خوانده مي‌شود.57

   

   نماز جماعت

   علاوه بر نمازهاي فردي و عبادت‌هاي انفرادي، نماز جماعتي نيز هست كه افراد موظفند در آن شركت جويند. در مورد اهميت نمازهاي جماعت گفته شده است كه نماز و دعا انسان فقط در صورتي مورد اجابت خداوند قرار مي‌گيرد كه در كنيسه خوانده شود.58

   يهوديان تا آنجا كه بتوانند بايد نماز خود را در كنيسه و در ميان گروهي بخوانند كه از دَه نفر بالغ كمتر نباشد، هسته مشترك همه نمازها هيجده دعاي خير و رحمت است كه به آن آميداه مي‌گويند.59

   نماز جماعت در يهوديت، با حضور حداقل دَه نفر مرد بالغ (بالاي 13 سال) برگزار مي‌شود. در تفيله جماعتي، يك نفر به عنوان پيش نماز كه (شاليع صيبور) نام مي‌گيرد. تفيلا را با صداي بلند مي‌خواند،‌ اما بخش لحش را همانند سايرين آهسته مي‌خواند. در تفيلاهاي شحريت و مينحا،‌ دوباره بخش لحش توسط شاليح با صداي بلند قرائت مي‌گردد. سرورهاي نيايش، دعاهاي خير و دعاهاي فريادرسي و ياري طلبي است نيز يهوديت راست كيش يك كاهن كه از نوادگان هارون باشد،‌ بايد امامت نماز را به جا آورد.60

   

   شرايط خواندن تفيلا (نماز)

   شرايط خواندن تفيلا پاكي مكان و بدن نماز گذار و پوشيده بودن بدن در حدّ معمول است که: آقايان هنگام تفيلا سر خود را با كلاه مي‌پوشانند و زنان نيز موهاي خود را در اين مراسم مي‌پوشانند.61

   از شرايط مکاني مي‌توان گفت که: در نماز بايد رو به قبله كرد و در مكان تميز مستقر گرديد. در كتاب روش زندگي آمده است كه: فقط در جايي مي‌توان تفيلا خواند و يا براخا گفت كه تميز بوده و از هر گونه كثافت و آلودگي و بوي بد به دور باشد.62 جهت گيري قبله براي خواندن تفيلا، رو به سوي بيت المقدس و اورشليم است. تفيلا ويژه شامل موارد:

    شبات (شنبه)

    روش خودش (اول ماه عبري)

    اعياد سه گانه و اول سال جديد عبري: (به مناسبت ويژه مذهبي)

    يوم كيپور: در دهمين روز از سال نو عبري.63

   غير از اينها دعاهاي وحشت از حوادث طبيعي و يا اتفاقات بد نيز از ديگر دعاهاست.64

   از نظر لباس و پوشش نيز، هنگام نماز بامداد، يهودي شانه‌ها و سرشان را با يك شال مي‌پوشاند و بر بازوي چپ و بر پيشاني خود يك جعبه كوچك چرمي مي‌نهد كه به يك شحنه چرمي متصلند كه با بازو بسته مي‌شود و اين از مجموعه را (تفيليم) مي‌گويند در هر يك از جعبه اين دو جعبه يك نوار باريك از پوست حيوان نهاده‌اند كه هر آن «شحا» نوشته شده است. نماز را ايستاده رو به معبد بيت المقدس مي‌خوانند. براي آنكه ذهن متن همنوا باشند، هنگام نماز و هم چنين خواندن تورات، بالا تنه را به جلو خم (ركوع) و راست مي‌كنند.65

   نماز در مسيحيت

   قبلاً ذكر شد كه: صلوه (نماز) به معناي دعا و نيايش آمده است.

   واژه‌ي نماز يا تفيلا در تورات ذكر شده است يعني واژه‌اي كه دلالت خاصي بر نماز نمايد. در عهد قديم وجود ندارد. بلكه نماز با اصطلاح دعا توام مي‌باشد. بنابراين تشخيص دادن بين دعا و نماز كار سختي است.

   پس صلات (نماز) را همان دعا و نيايش ذكر نموديم که دعا و نيايش به صورت انفرادي يا اجتماعي و يا مناسك خاصي انجام مي‌دادند و مي‌خواندند... . که به مرور زمان از معناي دعا به معناي رايج نماز تغيير يافت، اما نماز مسيحي به معناي رايج اديان نمي‌باشد، بلكه بيشتر، شكل دعا و نيايش دارد و در يك نگاه دقيق مي‌توان آن را دعا محسوب كردت. نماز مسيحي، نه تنها شكل خاصي ندارد،‌ بلكه آداب و الفاظ خاصي نيز ندارد، و مسيحي آزاد است آن گونه نماز بخواند و دعا كند كه دلش مي‌خواهد و يا‌ آن گونه كه كليسا سفارش مي‌كند.

    مسيحيان هر روز و يا روزهاي خاصي، نماز ويژه‌اي كه بر آنها واجب باشد، ندارند. البته اگر ما مسيحيت را برگرفته از يهوديت مي‌دانيم يعني مسيحيت از يهوديت جدا شده است بعضي هم مي‌توانند بگويند نماز همان دعا و نيايش بگيريم يا دعا همان نماز مراد است بياوريم.

   براي مسيحيان در روزهاي خاصي نماز وجود ندارند كه واجب باشد. بلكه آمده است:

   كانون دعا و نيايش، «نماز و مناجات است». اين واژه،‌ در صورت اولية يوناني خود، به معناي خدمات همگاني بود كه يك نفر شهروند، به هزينه شخصي، در اختيار دولت قرار مي‌داد. سپس اصطلاح مزبور به مسيحيت وارد شده و به اين معنا به كار گرفته شد كه «نماز و دعا» همان خدمتي است كه افراد، به عنوان وظيفه و تكليف ديني، به در خانه خداي خود به جا مي‌آورند، در مكتب ارتودكس شرقي، اين دعا و نيايش جنبه محوري داشته و حيات توأم با نماز و مناجات، مبين راز حضور خداوند در كليساست، ضمن آنكه حقيقت ايمان را متمئل مي‌سازد.66

   شايد بهتر باشد اين اقوال و نظريات را بپذيريم كه عبادت و دعا به شكل نماز مدت‌ها بعد از عصر موسي به آيين يهود راه يافت،‌ با اين حال در كتاب مقدس آياتي است كه نشان دهنده‌ي نماز مي‌باشد. اين آيات به قرار زير مي‌باشد:

   «اي خداوند! به سخنان من گوش بده و به ناله‌هاي من توجه فرما، اي پادشاه و اي خداوند! صبحگاهان به پيشگاه تو دعا مي‌كنم و تو صداي مرا مي‌شنوي پس من انتظار خواهم كشيد تا جواب مرا بدهي.»67

   يكي از تعليمات حضرت عيسي اين است كه: دعا مي‌كنيد مانند رياكاران نباشيد.

   مثل قرآن كريم: «كساني كه نماز را براي ريا مي‌خوانند» تأسف باد، بر كساني كه نماز را با اخلاص و خشوع نمي‌خوانند بلكه براي ريا مي‌خوانند... .

   وقتي دعا مي‌كنيد رياكاران نباشيد. آنان دوست دارند كه در كنيسه‌ها و گوشه‌هاي خيابان‌ها بايستند و دعا بخوانند تا مردم آنان را ببينند.

   يقين بدانيد كه آنها اجر خود را يافته‌اند،‌ هرگاه تو دعا مي‌كني به اندرون خانه خود برو، در را ببند و در خلوت دنيا ناديده خود دعا كن و  كه هيچ چيز از نظر او پنهان نيست اجر تو را خواهد داد.68

   در كتاب مقدس آياتي است كه نشان دهنده‌ي نماز مي‌باشد. مانند: اي خداوند! به سخنان من گوش بده و به ناله‌هاي من توجه فرما،‌ اي پادشاه! و اي خداوند به فرياد من برس. زيرا من فقط نزد تو دعا مي‌كنم. اي خداوند صبحگاهان به پيشگاه تو دعا مي‌كنم و تو صداي مرا مي‌شنوي. پس من انتظار خواهم كشيد تا جواب مرا بدهي.69

   صبح و ظهر و شب به پيشگاه خدا مي‌نالم و شكايت مي‌كنم و او را صداي مرا خواهد شنيد.70

   در تورات گفته شده است:

   خداوند خدايي خود را دوست بداريد و او را به تمامي دل و به تمام جان خود عبادت نماييد.71

   عبادت‌هاي ديگري هست براي شكرگذاري بنده از خدايش كه به او زندگاني بخشيده تا آزادي خويش را به و با پيروي از ايمان خويش به خدايش به رستگاري رسد. اين گونه نماز را مسيحيان نماز رحمت نامند.72

   

   جمع‌بندي

   بر اساس آنچه بيان شد مي‌توان دريافت که دعا و نماز در اديان ابراهيمي مورد تأکيد بوده است و هرسه دين اسلام، يهوديت و مسيحيت آن را از اصول ايماني خود شمرده‌اند. در اسلام و يهوديت براي نماز آداب، شرايط و زمان خاصي فرض شده است و به صورت فردي و جماعت برگزار مي‌گردد. در مسيحيت نيز گرچه مانند اسلام و يهوديت زمان، شرايط و الفاظ خاصي ندارد، اما به اصل آن در کليسا و زير نظر کشش توجه شده است. احياي نماز در هرسه دين موجب تقرب به و مانعي براي فساد جامعه است.

   

   ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

   1. شيخ صدوق، الفقيه، ج2، تصحيح علي اکبر غفاري، چ2، (قم: جامعه مدرسين،‌ 1404ق.)، ص74.

   2. همان، ج2،‌ ص74.

   3. روم / 30ـ31.

   4. انيس بن ابراهيم و ديگران،‌ معجم الوسيط، چ2، ج1، (بيروت:‌ دار احياء التراث العرب، بي‌تا)،‌ ص522؛ الياس کلانتري، فرهنگ لغات قرآني، چ1،‌ (تهران:‌ نشر بيان، 1377ش.)، ص36؛ عبدالله عباس الندوي،‌ قاموس الفاظ القرآن الكريم، ترجمه عبدالرزاق،‌ (لاهور: دار الاشاعث،) ص21.

   5. عيوض الجريري،‌ الفقه علي المذاهب الاربعه، ج1، (بيروت: دار احياء التراث العربي، بي‌تا)،‌ ص157.

   6. بقره / 238.

   7. محمد بستوني، تفسير جوان (برگزيده تفسير نمونه)، (تهران: بيان جوان،‌ 1384ش.)، ص149.

   8. ابراهيم / 36 ـ 37.

   9. مريم / 55.

   10. يونس / 87.

   11. هود / 87.

   12. آل عمران / 39.

   13. لقمان / 17.

   14. آل عمران / 43.

   15. بقره / 2ـ3.

   16. مائده / 55.

   17. انفال / 1 ـ 3.

   18. مائده / 6.

   19. نساء / 43.

   20. روح الموسوي الخميني، تحريرالوسيله، چ1، ج1، ترجمه محمد باقر موسوي، (قم: دارالعلم، 1368ش.)، ص26، مسأله1.

   21. همان، ج1، ص27.

   22. همان، ج10، ص44.

   23. بقره / 150.

   24. مائده / 58.

   25. محمدحسين طباطبايي، تفسير الميزان، ج6، (ترجمه محمدباقر موسوي، (قم: انتشارات جامعه مدرسين، 1374ش.)، ص380.

   26. طه / 130.

   27. نساء / 43.

   28. كوثر / 2.

   29. هود / 114.

   30. اسراء / 78.

   31. طه / 130.

   32. بقره / 238 ـ 239.

   33. نساء / 101.

   34. جمعه‌ / 6.

   35. تفسير الميزان، ج19، ص461.

   36. دايرة المعارف اسلامي، ج14، ص278.

   37. عبدالوهاب المسيري، دايرة المعارف يهود، يهوديت و صهيونيسم، ، چ1، ج5، ترجمه مرکز مطالعات و پژوهش‌هاي خاور ميانه، (تهران: کنفرانس حمايت از انتفاضه فلسطين، 1383ش.)، ص245. 

   38. جان آر هينلر، راهنماي اديان زنده، چ1، ج1، ترجمه عبدالرحيم گواهي، (قم: دفتر تبليغات اسلامي، 1385ش.)، ص101.

   39. دايرة المعارف يهود، يهوديت صهيونيسم، ج5، ص245.

   40. گنجينه‌اي از تلمود، ترجمه فريدون گرگاني، (تهران: نشر فريبا، 1350ش.)، ص101.

   41. ميكاه: ج6، ص18.

   42. گنجينه‌اي از تلمود،‌ ص100.

   43. همان، ص 97ـ98.

   44. همان.

   45. راهوت: 6 ب، تلمود، ص101.

   46. دايرة المعارف، يهود،‌ يهوديت، و صهيونيسم، ص245.

   47. راهوت: 32 ب.

   48. گنجينه‌اي از تلمود، ص101.

   49. كتاب اول سمائيل، 12: 23.

   50. براخوت: 29، ب 30، الف.

   51. كتاب ارمياء: 3، 14.

   52. تلمود، ص102.

   53. سفر تشنه، 11، 13.

   54. مهرداد ايزد پناه، آشنايي با دين يهود، چ1، (تهران: انتشارات حور، 1382ش.، ص66.

   55. ميشل، انسان و اديان، ترجمه مهران توکلي، (تهران: نشرني، 1379ش.)، ص284.

   56. همان.

   57. دائرة المعارف،‌ يهود، يهوديت، ج5،‌ ص245؛ فرهنگ اديان جهان، ص640.

   58. گنجينه‌اي از تلمود: ص103.

   59. انسان و اديان، ص284.

   60. همان.

   61. همان.

   62. انسان و اديان، ص11.

   63. آشنايي با دين يهود، ص68ـ71.

   64. همان،‌ ص71.

   65. انسان و اديان، ص285.

   66. بوش و ديگران، جهان مذهبي، ج2، ترجمه عبدالرحيم گواهي، (تهران: دفتر نشر فرهنگ، بي‌تا، ص78.

   67. مزامير، 1ـ 3.

   68. عيسي ابن مريم، (تهران: انجمن کتاب مقدس، بي‌تا)، ص36.

   69. مزامير، 5، 1ـ3.

   70. مزامير، 55، 17.

   71. سفر تشنه، 11، 13.

   72. انسان و اديان، ص 284.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

مجله نیستان ادیان و مذاهب شماره 5 تقدیم محققان گرانمایه می شود. برای دریافت روی قسمت...
 این مقاله در شماره 4 مجله نیستان ادیان و مذاهب به چاپ رسیده است. بررسی...
این مقاله در نیستان ادیان و مذاهب شماره 4 به چاپ رسیده است چکيده جهان اسلام...
تفاوتها و نقاط اشتراک ديدگاه شيعيان با  معتزليان و اهل سنت از ديدگاه شيخ مفيد...
چکیده این مقاله در نشریه نیستان ادیان و مذاهب شماره 5 به چاپ رسیده است. علم...
نماز اسماعيليان  كلمات و سوالات مرتبط: نماز اسماعيلي‌ها. اسماعيليه و...
  فصلنامه طلوع، ش19، از صفحه 89 تا صفحه 114     چكيده     از اهداف مهم تدوين اين...
فصلنامه طلوع، ش13ـ14، از صفحه 251 تا صفحه 268 ١. تعريف مذهب زيديه از جمله مذاهب...
 فصلنامه طلوع، ش16، از صفحه 85 تا صفحه 104 چكيده ابومنصور ماتريدي بنيانگذار مكتب...
چكيده مقاله حاضر، ضمن بررسي نحوه‌ي پيدايش معتزله به علل ذهني و خارجي شكل‌گيري آن...
فصلنامه طلوع، ش8ـ9، از صفحه 249 تا صفحه 282   با طلوع خورشيد فروزان اسلام در پهنه...
درآمد یکی از جریان­های پرنفوذ تاریخ اندیشی عصر نخستین اسلامی، جریان مرجئه است...
  فصلنامه طلوع، ش16، از صفحه 175 تا صفحه 186 اشاره اگر با دقت به نقشه آسيا...
يکي از جريان‌هاي مرتبط با مهدويت، جريان جهميان است. او 15 روز مسجد الحرام را...
  فصلنامه طلوع، ش 5، ص 76 ـ ص 97 چكيده سجده به معناى خضوع و تذلل است، و بالاترين...